Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Yer səma cismidir

Yerin hərəkəti, günəş şüalarının düşmə bucağı və vaxt hesablamaları

Yerin öz oxu ətrafında hərəkəti gecə və gündüzün, vaxt fərqlərinin yaranmasına, Günəş ətrafında hərəkəti isə fəsillərin dəyişməsinə səbəb olur. Bu mövzu coğrafiya imtahanlarında ən çox rast gəlinən hesablama tipli tapşırıqları əhatə edir.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 13

Yerin öz oxu ətrafında hərəkəti və vaxt hesablamaları

Yer öz oxu ətrafında 1 saata 15° fırlanır (360° / 24 saat). 1° dönmək üçün 4 dəqiqə vaxt sərf edir.

Yerli vaxt (Məhəlli vaxt): Eyni meridian üzərindəki bütün məntəqələrdə günorta eyni vaxtda olur. İki məntəqə arasındakı coğrafi uzunluq fərqini tapıb 4 dəqiqəyə vurmaqla yerli vaxt fərqi hesablanır.

Qurşaq vaxtı: Yer kürəsi hər biri 15° olan 24 saat qurşağına bölünüb. 0-cı və 24-cü qurşaq Qrinviç meridianından keçir. Şərq yarımkürəsində qurşaq nömrəsi coğrafi uzunluğun 15-ə bölünməsi ilə, qərb yarımkürəsində isə alınan cavabın 24-dən çıxılması ilə tapılır. Əgər qalıq 7,5°-dən böyükdürsə, qismətə 1 əlavə olunur.

Yerin Günəş ətrafında hərəkəti və işıqlanma

Yer Günəş ətrafında hərəkət edərkən oxu orbit müstəvisinə 66,5° meyilli olur. Ekvator isə 23,5° meyillidir.

  • 21 mart və 23 sentyabr: Yaz və payız gecə-gündüz bərabərliyi günləridir. Günəş ekvatorda zenitdə olur (şüalar 90° bucaq altında düşür). Bütün yer kürəsində gecə və gündüz bərabərdir (12 saat).
  • 22 iyun: Yay gündönümüdür. Günəş 23,5° şimal enliyində (Şimal tropikində) zenitdədir. Şimal yarımkürəsində ən uzun gündüz, ən qısa gecədir.
  • 22 dekabr: Qış gündönümüdür. Günəş 23,5° cənub enliyində (Cənub tropikində) zenitdədir. Şimal yarımkürəsində ən uzun gecə, ən qısa gündüzdür.

Günəş şüalarının düşmə bucağının hesablanması

Günəş şüalarının hər hansı bir coğrafi enliyə düşmə bucağını tapmaq üçün düstur:

h=90∘−(məntəqə ilə Gu¨nəs¸in zenitdə oldug˘u enlik arasındakı dərəcə fərqi)h = 90^\circ - (\text{məntəqə ilə Günəşin zenitdə olduğu enlik arasındakı dərəcə fərqi})

Məntəqə və Günəşin zenitdə olduğu xətt eyni yarımkürədədirsə, onların enlikləri çıxılır. Fərqli yarımkürələrdədirsə, enliklər toplanır. Sonra alınan cavab 90∘90^\circ-dən çıxılır.

Yadda saxla

  1. Yer 1 dərəcə dönmək üçün 4 dəqiqə vaxt sərf edir, 1 saata isə 15° dönür.
  2. Şərqə doğru getdikcə yerli vaxt irəli, qərbə doğru isə geri olur.
  3. Günəş şüalarının düşmə bucağı ekvatorda zenitdə olduqda h=90∘−φh = 90^\circ - \varphi düsturu ilə tapılır.
  4. Tropiklər arası zonada (23,5∘23{,}5^\circ ş.e. və 23,5∘23{,}5^\circ c.e. arası) Günəş ildə 2 dəfə, tropiklərdə isə 1 dəfə zenitdə olur.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Bakı şəhəri 50° şərq uzunluğunda, Nyu-York isə 74° qərb uzunluğunda yerləşir. Bakıda yerli vaxtla saat 14:00 olarsa, Nyu-Yorkda saat neçə olar?

    Həlli

    1. Məntəqələr müxtəlif yarımkürələrdə olduğu üçün uzunluq fərqi toplanır: 50∘+74∘=124∘50^\circ + 74^\circ = 124^\circ.
    2. Dərəcə fərqini vaxta çeviririk (1° = 4 dəq): 124⋅4=496124 \cdot 4 = 496 dəqiqə, yəni 8 saat 16 dəqiqə.
    3. Nyu-York Bakıdan qərbdə yerləşdiyinə görə, oradakı vaxt daha geridir. Saatı tapmaq üçün fərqi çıxırıq: 14:00 - 8 saat 16 dəqiqə = 05:44.

    Cavab: Nyu-Yorkda yerli vaxtla saat 05:44 olar.

  2. Misal 2

    22 iyun tarixində Bakı şəhərinə (40° şimal enliyi) günəş şüalarının düşmə bucağını hesablayın.

    Həlli

    1. 22 iyun tarixində Günəş 23,5° şimal enliyində (Şimal tropiki) zenitdə olur.
    2. Bakı (40° ş.e.) və Günəşin zenitdə olduğu enlik (23,5° ş.e.) eyni yarımkürədədir. Onlar arasındakı dərəcə fərqi: 40∘−23,5∘=16,5∘40^\circ - 23{,}5^\circ = 16{,}5^\circ.
    3. Günəş şüalarının düşmə bucağı tapılır: h=90∘−16,5∘=73,5∘h = 90^\circ - 16{,}5^\circ = 73{,}5^\circ.

    Cavab: 73,5∘73{,}5^\circ.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Qrinviç meridianında yerli vaxtla 12:00 olduqda, yerli vaxtın 15:20 olduğu məntəqə hansı coğrafi uzunluqda yerləşir?

    1. 50° ş.u.
    2. 30° ş.u.
    3. 50° q.u.
    4. 80° ş.u.
    5. 40° q.u.
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 50° ş.u.

    Vaxt fərqi 15:20−12:00=315:20 - 12:00 = 3 saat 20 dəqiqə =200= 200 dəqiqə. Dərəcə fərqi =200/4=50∘= 200 / 4 = 50^\circ. Məntəqənin vaxtı irəli olduğu üçün şərqdədir (Qrinviçdən). Deməli, 50° ş.u.

  2. 21 martda 60° şimal enliyində günəş şüalarının düşmə bucağı neçə dərəcədir?

    1. 60°
    2. 90°
    3. 30°
    4. 0°
    5. 45°
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 30°

    21 martda Günəş ekvatorda (0∘0^\circ) zenitdə olur. Düstur: 90∘−(60∘−0∘)=30∘90^\circ - (60^\circ - 0^\circ) = 30^\circ.

  3. 40° şimal enliyində yerləşən məntəqədə günəş şüalarının maksimum və minimum düşmə bucağı arasındakı fərq nə qədərdir?

    1. 23,5°
    2. 47°
    3. 40°
    4. 50°
    5. 66,5°
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 47°

    Şimal yarımkürəsində ən böyük bucaq 22 iyunda (hmax=90∘−(40∘−23,5∘)=73,5∘h_{max} = 90^\circ - (40^\circ - 23{,}5^\circ) = 73{,}5^\circ), ən kiçik bucaq isə 22 dekabrda (hmin=90∘−(40∘+23,5∘)=26,5∘h_{min} = 90^\circ - (40^\circ + 23{,}5^\circ) = 26{,}5^\circ) olur. Fərq: 73,5∘−26,5∘=47∘73{,}5^\circ - 26{,}5^\circ = 47^\circ.

Tipik səhvlər

  • Saat qurşaqlarını taparkən qərb yarımkürəsində alınan rəqəmi 24-dən çıxmağı unudaraq səhv qurşaq qeyd etmək.
  • Günəş şüalarının düşmə bucağını tapanda məntəqə ilə Günəşin zenitdə olduğu xətt müxtəlif yarımkürələrdə olduqda enlikləri çıxmaq (əslində fərqi tapmaq üçün onları toplamaq lazımdır).
  • Yerli vaxt və saat qurşağı vaxtını bir-birinə qarışdırmaq; bir məntəqənin yerli vaxtını qurşaq vaxtı kimi hesablamaq.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et