Təhriflərin növləri

Xəritə tərtib edilərkən qlobusdan müstəviyə keçid zamanı yaranan xətalar təhriflər adlanır. Təhriflərin 4 növü var:

Sahə təhrifi: Obyektlərin tutduğu sahələr böyüyür və ya kiçilir.
Bucaq təhrifi: Paralel və meridianlar arasındakı bucaqlar dəyişir.
Məsafə (uzunluq) təhrifi: Müxtəlif istiqamətlərdə miqyas fərqli olur.
Forma təhrifi: Obyektlərin həndəsi forması (məsələn, adanın forması) xəritədə fərqli görünür.

Xəritələrdə təhriflərin hansı növünün az və ya çox olmasını tənzimləmək mümkündür, lakin təhrifləri tamamilə aradan qaldırmaq qeyri-mümkündür. Təhrif olmayan, miqyasın dəqiq qorunduğu nöqtə və xətlərə sıfır təhrifli (toxunma) xətlər deyilir.

Təhrifin xarakterinə görə proyeksiyalar

Təhriflərin hansı növünün qorunmasına görə proyeksiyalar 3 qrupa bölünür:

Bərabərbucaqlı (konformal) proyeksiyalar: Bucaq və forma təhrifi olmur, yəni obyektlərin forması qlobusdakı kimidir. Lakin sahələr çox şiddətli təhrifə uğrayır (məsələn, dənizçilik xəritələri).
Bərabərsahəli (ekvivalent) proyeksiyalar: Obyektlərin sahələri düzgün verilir (sahə təhrifi sıfırdır), lakin formalar və bucaqlar çox dəyişir.
İxtiyari proyeksiyalar: Bütün təhrif növləri (bucaq, sahə, forma) mövcuddur, lakin heç biri həddindən artıq deyil. Bunun xüsusi halı kimi bərabəraralı (ekvidistant) proyeksiyalarda yalnız bir istiqamətdə (əsasən meridianlar və ya paralellər boyu) məsafə təhrifi olmur.

Köməkçi həndəsi səthə görə proyeksiyalar

Qlobusun müstəviyə köçürülməsi üçün xəyali həndəsi fiqurlardan istifadə olunur:

Silindrik proyeksiyalar: Qlobus xəyali silindrin içinə salınır. Əsasən Ekvatorboyu ölkələrin və Dünya xəritələrinin tərtibində istifadə edilir. Ekvatorda təhrif sıfır olur (toxunma xətti).
Konik proyeksiyalar: Qlobus xəyali konusun içinə salınır. Mülayim enliklərdə yerləşən ölkələrin (məsələn, Rusiya, Avropa ölkələri) xəritələri bu üsulla çəkilir.
Azimutal proyeksiyalar: Qlobusa sadəcə bir müstəvi lövhə toxundurulur. Adətən qütbləri (Antarktida, Şimal Buzlu okeanı) və ya yarımkürələri təsvir etmək üçün istifadə olunur. Mərkəzi nöqtədə təhrif sıfırdır.

Yadda saxla

Kürə müstəviyə köçürülərkən mütləq təhriflər yaranır (bucaq, sahə, məsafə, forma).
Bərabərbucaqlı proyeksiyalarda forma qorunur (sahə pozulur), bərabərsahəli proyeksiyalarda isə sahə qorunur (forma pozulur).
Silindrik proyeksiyalar Ekvatorboyu, Konik proyeksiyalar mülayim enliklər, Azimutal proyeksiyalar isə Qütb bölgələri üçün ən uyğundur.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Xəritə tərtibçisi Antarktidanı ən az təhriflə təsvir etmək istəyir. O, köməkçi həndəsi səthə görə hansı proyeksiyadan istifadə etməlidir və toxunma nöqtəsi harada olmalıdır?
Həlli
1. Antarktida qütb bölgəsində, xüsusən Cənub qütbü ətrafında yerləşir.
2. Qütb bölgələrini (mərkəzdə bir nöqtə ətrafında olan dairəvi əraziləri) ən dəqiq təsvir etmək üçün Azimutal proyeksiya istifadə olunur. Bu proyeksiyada müstəvi qlobusa bir nöqtədə toxunur.
3. Ən az təhrif toxunma nöqtəsində olduğu üçün, müstəvi birbaşa Cənub qütbünə ( $90^\circ$ c.e.) toxundurulmalıdır.
Cavab: Azimutal proyeksiyadan; toxunma nöqtəsi Cənub qütbü.
Misal 2
Təyyarə və gəmilərin naviqasiyası üçün tərtib edilən xəritələrdə bucaqların dəqiq olması çox vacibdir. Bu məqsədlə xəritə təhrifin xarakterinə görə hansı proyeksiyada tərtib olunmalıdır və bu zaman obyektlərin ölçülərində hansı dəyişiklik baş verəcək?
Həlli
1. Hərəkət istiqamətini (azimut və bucaqları) dəqiq təyin etmək üçün xəritədə bucaq təhrifi olmamalıdır.
2. Bucaqların və formaların dəqiq qorunduğu proyeksiyalar Bərabərbucaqlı (konformal) proyeksiyalardır.
3. Lakin biz bilirik ki, proyeksiyalarda bütün təhrifləri eyni anda yox etmək olmaz. Əgər bucaqlar dəqiq verilirsə, o zaman sahələr kəskin şəkildə təhrif olunur.
4. Məsələn, belə xəritələrdə Qrenlandiya adası cənubdakı materiklər (Məsələn, Afrika) qədər nəhəng görünür, yəni qütblərə doğru sahələr həddindən artıq böyüyür.
Cavab: Bərabərbucaqlı proyeksiyada tərtib olunmalıdır; lakin bu zaman sahələr kəskin təhrifə uğrayacaq.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Avstraliya materikinin və İndoneziya adalarının xəritəsini tərtib edərkən köməkçi səthə görə daha çox hansı kartoqrafik proyeksiyadan istifadə etmək məqsədəuyğundur?
1. Silindrik
2. Konik
3. Azimutal
4. Bərabərbucaqlı
5. Bərabərsahəli
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Silindrik
İndoneziya adaları və Avstraliyanın şimal hissəsi Ekvatora yaxın yerləşir. Ekvatorboyu əraziləri ən az təhriflə təsvir etmək üçün xəyali silindrdən (Silindrik proyeksiya) istifadə olunur. D və E variantları isə köməkçi səthə deyil, təhrifin xarakterinə görə bölgüdür.
Aşağıdakı təhrif növlərindən hansı qlobusda müstəviyə keçərkən mütləq baş verir və hər hansı bir xüsusi proyeksiyada sıfıra endirilə bilsə də, formanın pozulmasına səbəb olur?
1. Yalnız bucaq təhrifi
2. Yalnız məsafə təhrifi
3. Sahə təhrifi
4. Azimutların xətası
5. Yalnız miqyasın eyniliyi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Sahə təhrifi
Əgər xəritədə sahə təhrifi sıfıra endirilərsə (bərabərsahəli proyeksiya), bu zaman obyektlərin forması (həndəsi şəkli) və bucaqlar şiddətli şəkildə təhrifə uğrayır (pozulur).
Bərabəraralı (ekvidistant) proyeksiyaların əsas xüsusiyyəti nədir?
1. Heç bir təhrifə məruz qalmırlar
2. Obyektlərin yalnız sahələri qorunur
3. Həm bucaq, həm də sahə təhrifi tamamilə sıfırdır
4. Yalnız bir istiqamətdə məsafə (uzunluq) təhrifi olmur
5. Yalnız qütb əraziləri üçün tərtib olunurlar
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Yalnız bir istiqamətdə məsafə (uzunluq) təhrifi olmur
Bərabəraralı proyeksiyalar ixtiyari proyeksiyaların xüsusi halıdır. Bu proyeksiyalarda ya yalnız meridianlar, ya da yalnız paralellər boyu uzunluqlar (məsafə) düzgün qorunur, lakin digər istiqamətlərdə məsafə, eləcə də bucaq və sahə təhrifləri mövcud olur.

Tipik səhvlər

Bütün xəritələrin tam dəqiq olduğuna inanmaq: Əslində qlobusdan başqa heç bir xəritə Yeri tam təhrifsiz göstərə bilməz.
Təhrifin xarakterinə görə bölgü (bərabərbucaqlı, bərabərsahəli) ilə köməkçi səthə görə bölgünü (silindrik, konik, azimutal) bir-birinə qarışdırmaq.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et