Coğrafiyanın obyekti və predmeti
Coğrafiyanın tədqiqat obyekti Coğrafi təbəqədir. Coğrafi təbəqə litosferin üst, atmosferin alt hissəsini, hidrosfer və biosferi əhatə edir. Coğrafiyanın predmeti isə bu təbəqədə baş verən hadisə və prosesləri, təbii və antropogen (insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan) komplekslərin məkan-zaman qanunauyğunluqlarını öyrənməkdir.
Ənənəvi olaraq coğrafiya təsviredici (kəşf edici) elm olmuşdur. Lakin müasir dövrdə onun əsas vəzifəsi təbiətdən səmərəli istifadə yollarını tapmaq, ekoloji problemlərin həlli yollarını axtarmaq və gələcək dəyişiklikləri proqnozlaşdırmaqdır (konstruktiv coğrafiya).
Coğrafiyanın sahələri
Coğrafiya elmləri sistemi iki böyük qola ayrılır:
- Fiziki coğrafiya (təbiət coğrafiyası): Təbii obyektləri və hadisələri öyrənir. Bura yerşünaslıq, iqlimşünaslıq (klimatologiya), geomorfologiya (relyefi öyrənən elm), hidrologiya, torpaq coğrafiyası, bio-coğrafiya və s. aiddir.
- İqtisadi və sosial coğrafiya (cəmiyyət coğrafiyası): Əhalinin, təsərrüfat sahələrinin (sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat) yerləşməsi və inkişafı qanunauyğunluqlarını öyrənir.
Bundan əlavə, bu iki qolu birləşdirən və məlumatların xəritədə təsvirini təmin edən xüsusi sahə olan Kartoqrafiya coğrafiya elmləri sisteminə daxildir.
Digər elmlərlə əlaqəsi
Coğrafiya həm təbiət, həm də ictimai elmlərlə sıx əlaqədədir.
- Təbiət elmləri ilə: Geologiya (Yerin daxili quruluşu), biologiya (bitki və heyvanların yayılması), fizika və kimya (təbiətdəki maddələr mübadiləsi və enerji axını), astronomiya (Yerin kosmik məkanda hərəkəti).
- İctimai elmlərlə: Tarix (ərazilərin keçmiş dövrdə mənimsənilməsi), iqtisadiyyat (istehsalın təşkili), demoqrafiya (əhalinin təbii artımı), sosiologiya və politologiya.
Yadda saxla
- Coğrafiyanın tədqiqat obyekti Coğrafi təbəqədir.
- Müasir coğrafiyanın əsas vəzifəsi izah edici, konstruktiv (qurucu) və proqnozlaşdırıcı olmaqdır.
- Coğrafiya iki əsas qola ayrılır: Fiziki və İqtisadi-sosial coğrafiya.
- Kartoqrafiya coğrafi məlumatların xəritədə təsvirini həyata keçirən əlaqələndirici elmdir.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Aşağıdakı elm sahələrindən hansıları Fiziki coğrafiyaya aiddir?
- İqlimşünaslıq
- Nəqliyyat coğrafiyası
- Geomorfologiya
- Demoqrafiya
Həlli
- İqlimşünaslıq təbii iqlim amillərini öyrənir — Fiziki coğrafiyaya aiddir.
- Nəqliyyat coğrafiyası insanın təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlıdır — İqtisadi coğrafiyaya aiddir.
- Geomorfologiya yerin relyef formalarını (dağlar, düzənliklər) öyrənir — Fiziki coğrafiyaya aiddir.
- Demoqrafiya əhalinin artımını öyrənir — İctimai/İqtisadi elmlərlə bağlıdır.
Cavab: Yalnız 1 və 3 Fiziki coğrafiyaya aiddir.
Misal 2
Bir ölkənin həm iqlim xüsusiyyətlərini, həm də həmin iqlimin kənd təsərrüfatına təsirini öyrənmək üçün coğrafiyanın hansı qolları arasında əlaqə yaradılmalıdır?
Həlli
- İqlim xüsusiyyətlərini (temperatur, yağıntı) Fiziki coğrafiya (İqlimşünaslıq) öyrənir.
- Kənd təsərrüfatının yerləşməsini və inkişafını isə İqtisadi coğrafiya (Kənd təsərrüfatı coğrafiyası) tədqiq edir.
- Deməli, bu problemi həll etmək üçün Fiziki və İqtisadi coğrafiyanın birgə məlumatlarından istifadə olunmalıdır.
Cavab: Fiziki coğrafiya və İqtisadi coğrafiya.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Aşağıdakılardan hansı müasir coğrafiyanın əsas vəzifələrindən biri deyil?
- Təbiətdən səmərəli istifadə yollarını axtarmaq
- Yalnız yeni materiklər və adalar kəşf etmək
- Ekoloji problemlərin qarşısının alınması yollarını öyrənmək
- Təbiət və cəmiyyət arasındakı qarşılıqlı əlaqəni öyrənmək
- Gələcəkdə baş verəcək coğrafi dəyişiklikləri proqnozlaşdırmaq
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Yalnız yeni materiklər və adalar kəşf etmək
Müasir coğrafiya artıq sadəcə kəşfedici, təsviredici xarakter daşımır. Yeni ərazilərin kəşfi əsasən keçmiş əsrlərdə (Böyük Coğrafi Kəşflər dövründə) tamamlanmışdır. İndi əsas məqsəd prosesləri izah etmək, ekologiyanı qorumaq və proqnozlar verməkdir.
Relyefin formalarını və onların yaranma qanunauyğunluqlarını öyrənən coğrafiya sahəsi necə adlanır?
- Hidrologiya
- Klimatologiya
- Demoqrafiya
- Geomorfologiya
- Geologiya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Geomorfologiya
Relyef formalarını öyrənən fiziki coğrafiya sahəsi Geomorfologiyadır (geo - yer, morfo - forma, loqos - elm). Geologiya daha çox Yerin dərinliklərini (daxili quruluş və süxurları) öyrənən qonşu elmdir, hidrologiya isə suları öyrənir.
Kartoqrafiya coğrafiya elmləri sistemində hansı rolu oynayır?
- Yalnız Yerin daxili təbəqələrini öyrənir
- Əhalinin artım sürətini riyazi hesablayır
- Fiziki və iqtisadi coğrafiya obyektlərinin xəritədə təsvirini təmin edir
- Canlı orqanizmlərin biosferdə yayılmasını tədqiq edir
- Yerin kosmik fəzada Günəş ətrafında hərəkətini izləyir
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Fiziki və iqtisadi coğrafiya obyektlərinin xəritədə təsvirini təmin edir
Kartoqrafiya - xəritələr haqqında elmdir. O, həm təbii (fiziki), həm də sosial-iqtisadi obyektlərin və hadisələrin məkan daxilində paylanmasını xəritələr vasitəsilə göstərmək üçün metodlar hazırlayır.
Tipik səhvlər
- Geologiya ilə Geomorfologiyanı qarışdırmaq: Geologiya yerin daxilindəki süxurları və qatları öyrənir, geomorfologiya isə yerin səthindəki relyef formalarını (dağ, düzənlik).
- Kartoqrafiyanı yalnız fiziki coğrafiyanın sahəsi hesab etmək: Xəritələrdə həm də əhali, iqtisadiyyat, sənaye təsvir olunduğu üçün o, fiziki və iqtisadi coğrafiyanı əlaqələndirir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.