Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Litosfer

Yerin daxili quruluşu

Yer kürəsi daxildən xaricə doğru bir neçə təbəqədən ibarətdir: nüvə, mantiya və yer qabığı. Litosfer və onun altındakı astenosfer prosesləri planetin relyefinin formalaşmasında əsas rol oynayır.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 13

Yerin daxili təbəqələri

Yer kürəsinin daxili quruluşu üç əsas təbəqədən ibarətdir:

  1. Nüvə – Yerin mərkəzində yerləşir, əsasən dəmir və nikeldən təşkil olunub. Daxili nüvə (bərk halda) və xarici nüvəyə (maye halda) bölünür.
  2. Mantiya – Nüvədən yer qabığına qədər uzanan ən qalın təbəqədir (Yerin həcminin təxminən 83%-i). Mantiyanın üst hissəsində plastik xassəyə malik, qismən ərimiş astenosfer qatı yerləşir.
  3. Yer qabığı – Yerin ən üst, bərk və ən nazik təbəqəsidir.

Yer qabığının tipləri və quruluşu

Yer qabığı quruluşuna və qalınlığına görə iki əsas tipə bölünür:

  1. Qitə (materik) tipli yer qabığı – üç qatdan ibarətdir: çökmə, qranit və bazalt. Qalınlığı düzənliklərdə 30-40 km, dağlarda isə 70-90 km-ə çatır.
  2. Okean tipli yer qabığı – iki qatdan ibarətdir: çökmə və bazalt (qranit qatı yoxdur). Qalınlığı cəmi 5-10 km-dir. Keçid tipli (subokean, submaterik) yer qabığı da mövcuddur.

Litosfer – yer qabığı və mantiyanın üst bərk hissəsini birləşdirən "daş təbəqə"dir. Onun qalınlığı okeanlarda 50-100 km, qitələrdə 150-200 km-ə qədərdir. Litosferin altında litosfer tavalarının hərəkət etdiyi astenosfer yerləşir.

Temperatur və təzyiqin dəyişməsi

Yerin daxilinə doğru getdikcə həm temperatur, həm də təzyiq artır. Yer qabığında temperaturun dərinlikdən asılı olaraq artması xüsusiyyəti iki anlayışla ifadə olunur:

  • Geotermik pillə – temperaturun 1∘C1^\circ\mathrm{C} artması üçün lazım olan dərinlikdir. Orta hesabla geotermik pillə 33 m-dir.
  • Geotermik qradiyent – hər 100 m dərinliyə düşdükdə temperaturun artma kəmiyyətidir (orta hesabla 3∘C3^\circ\mathrm{C}). Sabit temperaturlu qata qədər olan temperatur dəyişmələri Günəş istiliyindən asılıdır, ondan aşağıda isə temperatur Yerin daxili enerjisi (radioaktiv parçalanma və s.) hesabına artır.

Yadda saxla

  1. Yerin daxili təbəqələri: nüvə (daxili, xarici), mantiya (astenosfer) və yer qabığı.
  2. Qitə yer qabığı: çökmə, qranit, bazalt (30-90 km). Okean yer qabığı: çökmə, bazalt (5-10 km).
  3. Litosfer = yer qabığı + mantiyanın üst bərk qatı.
  4. Geotermik pillə: orta hesabla hər 33 metrdə temperatur 1∘C1^\circ\mathrm{C} artır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Şaxtanın dərinliyi 990 metrdir. Şaxtanın dibində temperatur 40∘C40^\circ\mathrm{C} olarsa, sabit temperaturlu qatda (səthə yaxın) temperatur neçə dərəcə olar? Geotermik pillə 33 m qəbul edilir.

    Həlli

    1. Dərinliyə getdikcə temperaturun neçə dərəcə artdığını tapırıq: ΔT=99033=30∘C\Delta T = \frac{990}{33} = 30^\circ\mathrm{C}.
    2. Dərinlikdəki temperatur səthdəki (sabit qatdakı) temperatur ilə bu artımın cəmidir: Tdib=Tsabit+ΔTT_{dib} = T_{sabit} + \Delta T.
    3. Buradan sabit temperaturlu qatdakı temperatur: Tsabit=40∘C−30∘C=10∘CT_{sabit} = 40^\circ\mathrm{C} - 30^\circ\mathrm{C} = 10^\circ\mathrm{C}.

    Cavab: 10∘C10^\circ\mathrm{C}.

  2. Misal 2

    Dağlıq ərazidə yer qabığının qalınlığı 70 km, okeanda isə 10 km-dir. Onların fərqli olmasının əsas səbəbi nədir?

    Həlli

    1. Yer qabığının qalınlığı onun tipindən (qitə və ya okean) asılıdır.
    2. Dağlıq ərazilər qitə tipli yer qabığına aiddir və burada hər üç qat (çökmə, qranit, bazalt) var. Dağlarda qranit qatı xüsusilə qalın olur ki, bu da ümumi qalınlığı artırır (70-90 km-ə çatır).
    3. Okean tipli yer qabığında isə qranit qatı ümumiyyətlə yoxdur, yalnız çökmə və bazalt qatları var, ona görə də çox nazikdir (5-10 km).

    Cavab: Qitə tipli yer qabığında qranit qatının olması (xüsusən dağlarda qalın olması), okean tiplidə isə qranit qatının olmaması.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hansı bənddə okean tipli yer qabığının qatları yuxarıdan aşağıya doğru ardıcıl verilmişdir?

    1. Çökmə, qranit
    2. Çökmə, bazalt, mantiya
    3. Çökmə, qranit, bazalt
    4. Çökmə, bazalt
    5. Qranit, bazalt
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D Çökmə, bazalt

    Okean tipli yer qabığı yalnız iki qatdan – üstə çökmə və altdakı bazalt qatından ibarətdir. Orada qranit qatı yoxdur.

  2. Astenosfer harada yerləşir?

    1. Xarici və daxili nüvə arasında
    2. Yer qabığı və litosfer arasında
    3. Mantiyanın üst hissəsində, litosferin altında
    4. Litosferin üst qatlarında
    5. Yerin mərkəzində, nüvədən aşağıda
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C Mantiyanın üst hissəsində, litosferin altında

    Astenosfer mantiyanın üst hissəsində, litosferin altında yerləşən, plastik və qismən ərimiş vəziyyətdə olan qatdır. Litosfer tavaları bu qatın üzərində hərəkət edir.

  3. Şaxtanın dibində temperatur 35∘C35^\circ\mathrm{C}, yer səthində sabit temperaturlu qatda isə 15∘C15^\circ\mathrm{C}-dir. Geotermik pillənin 33 m olduğunu nəzərə alaraq şaxtanın dərinliyini hesablayın.

    1. 660 m
    2. 990 m
    3. 1155 m
    4. 330 m
    5. 500 m
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 660 m

    Temperatur fərqi: ΔT=35∘C−15∘C=20∘C\Delta T = 35^\circ\mathrm{C} - 15^\circ\mathrm{C} = 20^\circ\mathrm{C}. Temperatur hər 33 metrdə 1∘C1^\circ\mathrm{C} artdığı üçün şaxtanın dərinliyi: 20⋅33=66020 \cdot 33 = 660 m.

Tipik səhvlər

  • Litosferlə yer qabığını eyniləşdirmək. Litosfer yer qabığı və mantiyanın üst bərk qatını özündə birləşdirən daha böyük təbəqədir.
  • Okean tipli yer qabığında qranit qatının olduğunu düşünmək. Qranit qatı yalnız qitə tipli yer qabığında mövcuddur.
  • Temperatur hesablamalarında səthdəki havanın temperaturu ilə sabit qatın temperaturunu səhv salmaq, yaxud geotermik pillə (33 m-ə 1∘C1^\circ\mathrm{C}) yerinə geotermik qradiyentdən yanlış istifadə etmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et