Endogen qüvvələr və relyef formaları

Endogen qüvvələr Yerin daxili enerjisi (radioaktiv maddələrin parçalanması, mantiya axınları) hesabına yaranır. Onlara tektonik hərəkətlər, vulkanizm və zəlzələlər aiddir.

Endogen proseslər nəticəsində ən böyük relyef formaları – planetar (materiklər və okean çökəklikləri) və meqaformalar (dağ sistemləri, geniş düzənliklər) yaranır. Yer qabığının şaquli və üfüqi hərəkətləri qırışıq və faylı dağların əmələ gəlməsinə, vulkanizm isə vulkan konuslarının və lava platolarının yaranmasına səbəb olur. Endogen qüvvələr relyefdə əsas kələ-kötürlükləri, yəni "çərçivəni" qurur.

Ekzogen qüvvələr və relyef formaları

Ekzogen qüvvələr Günəş enerjisi, cazibə qüvvəsi və Yerin öz oxu ətrafında fırlanması hesabına fəaliyyət göstərir. Bunlara aşınma (fiziki, kimyəvi, bioloji), küləyin fəaliyyəti (eol prosesləri), axar suların (flüvial), buzlaqların (qlyasial), yeraltı suların (karst) və dəniz dalğalarının (abrazion) fəaliyyəti aiddir.

Ekzogen proseslər makro-, mezo- və mikroformalar yaradır. Məsələn: külək – barxan və dyunlar (eol relyef); çaylar – dərələr, kanyonlar, deltalar və terraslar (flüvial relyef); buzlaqlar – troq dərələri, karlar, moren tirələri (qlyasial relyef); yeraltı sular – mağaralar, qıflar (karst relyefi) əmələ gətirir. Bu qüvvələr endogen yolla yaranmış dağları dağıdır və çökək sahələri çöküntülərlə doldurur.

Relyefin inkişafında qüvvələrin qarşılıqlı təsiri

Relyef – endogen və ekzogen qüvvələrin eyni vaxtda və fasiləsiz təsirinin nəticəsidir. Dağ əmələ gəlmə (endogen) prosesləri başlanan kimi, dərhal xarici (ekzogen) qüvvələr həmin dağları dağıtmağa başlayır (denudasiya). Dağıdılmış materiallar isə çökəkliklərə toplanır (akkumulyasiya). Əgər endogen proseslər üstün olarsa, dağlar yüksəlir. Əgər tektonik qalxma zəifləyir və ya dayanırsa, ekzogen proseslər dağıdaraq dağları alçaq düzənliklərə, yəni peneplenə (təpəli düzənliyə) çevirir.

Yadda saxla

Endogen qüvvələr Yerin daxili (radioaktiv parçalanma, mantiya), ekzogen qüvvələr isə xarici enerjisi (Günəş) hesabına yaranır.
Planetar və meqaformalar (materiklər, dağ sistemləri, düzənliklər) əsasən endogen qüvvələrin hesabına formalaşır.
Külək eol (barxan, dyun), çaylar flüvial (dərə, delta), buzlaqlar qlyasial (troq dərə, moren), yeraltı sular karst (mağara) relyef yaradır.
Denudasiya – süxurların aşınıb daşınması, akkumulyasiya – çöküntülərin toplanması prosesidir.
Endogen qüvvələr kələ-kötürlük yaradır, ekzogen qüvvələr isə relyefi hamarlayır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Küləyin, axar suların və yeraltı suların əmələ gətirdiyi relyef formalarına müvafiq olaraq nümunələr göstərin.
Həlli
1. Küləyin fəaliyyəti (eol prosesləri) qumlu çöllərdə daha aktivdir və barxan, dyun kimi relyef formaları yaradır.
2. Axar sular (flüvial proseslər) özünə yataq qazır, çay dərələri, kanyonlar, mənsəbdə isə deltalar yaradır.
3. Yeraltı sular asan həll olan süxurları (əhəngdaşı, gips) yuyaraq karst prosesləri yaradır və bunun nəticəsində karst mağaraları, qıflar əmələ gəlir.
Cavab: Külək – barxan, dyun; axar sular – çay dərəsi, kanyon, delta; yeraltı sular – karst mağaraları.
Misal 2
Əgər müəyyən dağlıq ərazidə endogen qüvvələrin təsiri (tektonik qalxma) dayanarsa, zaman keçdikcə həmin ərazinin relyefində hansı əsas dəyişiklik baş verər?
Həlli
Endogen qüvvələr dağları yaradır və onların hündürlüyünü artırır. Ekzogen qüvvələr isə daim həmin dağları aşındırır, yuyur və materialları aşağılara daşıyır (denudasiya).

Əgər tektonik qalxma dayanarsa, yalnız dağıdıcı (ekzogen) qüvvələr fəaliyyətini davam etdirəcək. Zamanla dağların hündürlüyü azalacaq, yamaclar yatıqlaşacaq. Milyonlarla il sonra yüksək dağlıq ərazi dağılaraq təpəli düzənliyə – peneplenə çevriləcək.

Cavab: Dağlar tədricən alçalacaq, dağılacaq və ərazi peneplenə (təpəli düzənliyə) çevriləcək.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Aşağıdakılardan hansı qlyasial (buzlaq) relyef formasıdır?
1. Barxan
2. Karst mağarası
3. Moren tirəsi
4. Kanyon
5. Delta
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Moren tirəsi
Moren tirələri və troq dərələri buzlaqların fəaliyyəti (qlyasial proseslər) nəticəsində yaranır. Barxan – eol (külək), karst mağarası – yeraltı sular, kanyon və delta isə flüvial (axar sular) relyef formalarıdır.
Planetar relyef formalarını əsasən hansı qüvvələr yaradır?
1. Yalnız Günəş radiasiyası
2. Endogen qüvvələr
3. İnsanların təsərrüfat fəaliyyəti
4. Yalnız küləyin fəaliyyəti
5. Bütün ekzogen qüvvələr
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Endogen qüvvələr
Planetar (materiklər və okean çökəklikləri) və meqaformalar (dağ sistemləri və geniş düzənliklər) Yerin daxili enerjisi hesabına çalışan endogen qüvvələr tərəfindən yaradılır.
Denudasiya prosesi nədir?
1. Aşınmış süxur qırıntılarının çökəkliklərdə toplanması
2. Yerin daxili enerjisi hesabına dağların yüksəlməsi
3. Süxurların yalnız bioloji yolla parçalanması
4. Vulkan püskürməsi zamanı lavanın səthə çıxması
5. Aşınma məhsullarının su, külək və buzlaqlar vasitəsilə daha alçaq sahələrə daşınması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Aşınma məhsullarının su, külək və buzlaqlar vasitəsilə daha alçaq sahələrə daşınması
Denudasiya – dağ süxurlarının aşınması və onların müxtəlif ekzogen qüvvələr (su, külək, buzlaq və s.) tərəfindən daşınaraq alçaq sahələrə aparılması prosesidir. Çökəkliklərdə toplanma akkumulyasiya, dağların yüksəlməsi isə endogen prosesdir.

Tipik səhvlər

Karst və qlyasial relyef formalarını bir-biri ilə qarışdırmaq. Karst – yeraltı suların əhəngdaşını yuması (mağara), qlyasial isə buzlaqların fəaliyyəti (moren, troq dərə) deməkdir.
Denudasiya və akkumulyasiyanı ayırd edə bilməmək. Denudasiya daşınma və dağılma, akkumulyasiya isə toplanmadır.
Ən böyük (planetar və meqa) relyef formalarının həm daxili, həm xarici qüvvələrin ortaq məhsulu kimi yarandığını düşünmək. Onları bilavasitə daxili (endogen) qüvvələr formalaşdırır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et