Endogen mənşəli relyef formaları

Azərbaycanın relyefində makro- və meqarelyef formaları (dağlar və ovalıqlar) əsasən endogen qüvvələrin – tektonik qalxma və enmələrin nəticəsində yaranmışdır. Palçıq vulkanları: Azərbaycanda (əsasən Abşeron yarımadası, Qobustan, Cənub-Şərqi Şirvan və Xəzər dənizinin dayaz akvatoriyasında) dünyanın palçıq vulkanlarının demək olar ki, yarısı yerləşir. Onlar neotektonik qırılmalar və neft-qaz yataqları ilə birbaşa əlaqəli olduqları üçün daxili (endogen) qüvvələrin məhsulu sayılır. Seysmik zonalar: Ərazi fəal seysmik zonada yerləşdiyi üçün zəlzələlər və tektonik qırılmalar da relyefdə dəyişikliklər yaradır. Məsələn, güclü zəlzələlər nəticəsində böyük dağ uçqunları (Kəpəz dağında olduğu kimi) və qırılma xətləri əmələ gəlir.

Ekzogen mənşəli relyef formaları: qlyasial və qravitasiya

Xarici (ekzogen) qüvvələrin təsiri ilə yaranan formalar iqlimdən, süxurların tərkibindən və relyefin meylliliyindən asılıdır. Qlyasial (buzlaq) relyef: Bu formalara troq dərələri, karlar, sirklər və moren tirələri aiddir. Azərbaycanda onlar yalnız hündürlüyü 3000 metrdən çox olan zirvələrdə – Böyük Qafqazda Bazardüzü, Şahdağ, Tufandağ, Bazaryurd, Kiçik Qafqazda isə Zəngəzur silsiləsindəki Qapıcıq dağında müşahidə olunur. Qravitasiya formaları (sürüşmə və uçqunlar): Sürüşmələr daha çox meyilli yamaclarda, gilli süxurların yayıldığı və yağıntının bol olduğu yerlərdə baş verir. Azərbaycanda ən böyük sürüşmə əraziləri Böyük Qafqazın cənub-şərq yamacı (Şamaxı, İsmayıllı) və Quba-Xaçmaz zonasıdır. Güclü zəlzələlərin səbəb olduğu dağ uçqunları nəticəsində bəzən bənd gölləri (Göygöl, Maralgöl) yaranır.

Arid-denudasiya, karst, eol və abrasiya

Arid-denudasiya (eroziya və aşılanma): Quraq (arid) iqlimə malik, bitki örtüyü zəif və asan yuyulan süxurların yayıldığı yerlərdə güclü parçalanma gedir. Bu proses yarğanlar, qobular və kənd təsərrüfatı üçün yararsız olan bedlend (“pis torpaqlar”) relyefi yaradır. Ən bariz nümunələri Qobustan, Ceyrançöl, Acınohur və Bozdağ silsiləsidir. Karst relyefi: Yeraltı suların əhəngdaşı və gips kimi həll olan süxurları yuması nəticəsində yaranan mağaralardır. Bunlara Kiçik Qafqazda (Qarabağ silsiləsi) Azıx və Tağlar, Qazax ərazisində isə Daşsalahlı və Avey mağaraları aiddir. Eol (külək) formaları: Qum təpələri və dyunlar şəklində özünü göstərir. Abşeron yarımadasında, Qobustanda və Kür-Araz ovalığının cənub-şərqində yayılmışdır. Abrasiya (dalğa) formaları: Xəzər dənizinin sahilboyu zonasında yaranan dəniz terasları və uçurumlardır.

Yadda saxla

Palçıq vulkanları (Qobustan, Abşeron, Cənub-Şərqi Şirvan) endogen qüvvələrin məhsuludur və neft-qaz yataqları ilə əlaqəlidir.
Qlyasial (buzlaq) relyef formaları yalnız 3000 m-dən hündür ərazilərdə (Bazardüzü, Şahdağ, Qapıcıq və s.) mövcuddur.
Arid-denudasiya (bedlend, yarğan, qobu) əsasən yarımquraq iqlimi olan Ceyrançöl, Acınohur və Qobustanda inkişaf etmişdir.
Sürüşmələr üçün gilli süxurlar, böyük meyillilik və rütubət lazımdır (Şamaxı, İsmayıllı, Quba-Xaçmaz).
Karst mağaraları asan həll olan süxurların (əhəngdaşı) yayıldığı yerlərdə, xüsusən Qarabağ silsiləsi (Azıx, Tağlar) və Qazaxda yerləşir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Məsələ: Azərbaycan ərazisində hansı relyef formaları arid-denudasiya prosesləri nəticəsində formalaşmışdır və onlar əsasən hansı fiziki-coğrafi rayonlarda yayılmışdır?
Həlli
1. Arid (quraq) denudasiya və eroziya prosesləri bitki örtüyü zəif olan, asan parçalanan süxurların (məsələn, gil və qumdaşı) yayıldığı yarımquraq ərazilərdə intensiv gedir.
2. Bu proseslər nəticəsində yarğanlar, qobular və kənd təsərrüfatı üçün yararsız olan bedlend ("pis torpaqlar") relyefi yaranır.
3. Azərbaycanda belə relyef formaları əsasən Qobustan, Ceyrançöl və Acınohur ərazilərində geniş yayılmışdır. Xüsusilə Qobustanda və Ceyrançöldə bedlend relyefi və palçıq vulkanizmi birlikdə mürəkkəb, yarğan-qobu relyefi yaradır.
Misal 2
Məsələ: Palçıq vulkanlarının Azərbaycan ərazisində coğrafi yayılmasını və mənşəyini izah edin.
Həlli
1. Palçıq vulkanları endogen (daxili) proseslərin, xüsusən neotektonik qırılmaların məhsuludur və adətən neft-qaz-su yataqları ilə sıx əlaqədardır.
2. Dünyadakı palçıq vulkanlarının böyük əksəriyyəti (təxminən $45\%$ -i) Azərbaycanda yerləşir.
3. Onlar əsasən Abşeron yarımadasında, Qobustanda, Cənub-Şərqi Şirvan düzündə və Xəzər dənizinin dayaz akvatoriyasında (adalar şəklində) yayılmışdır. Kür-Araz ovalığının daxili hissələrində və Talış dağlarında palçıq vulkanlarına rast gəlinmir.
4. Bu vulkanlar relyefin formalaşmasında müəyyən təpələr (breçiya konusları) yaradır və bəzən güclü püskürmələrlə müşayiət olunur.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Azərbaycan ərazisində qlyasial (buzlaq) relyef formalarının yayıldığı əraziləri müəyyən edin.
1. Ceyrançöl, Acınohur, Qobustan
2. Abşeron yarımadası, Cənub-Şərqi Şirvan
3. Böyük Qafqazın cənub-şərqi (Şamaxı, İsmayıllı)
4. Bazardüzü, Şahdağ və Qapıcıq zirvələri ətrafı
5. Qarabağ vulkanik yaylası və Talış dağları
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Bazardüzü, Şahdağ və Qapıcıq zirvələri ətrafı
Qlyasial relyef formaları (karlar, troq dərələri, sirk) yalnız mütləq hündürlüyü təqribən 3000 metrdən çox olan, qədim və ya müasir buzlaşmaya məruz qalmış yüksək dağlıq ərazilərdə – Böyük Qafqazın yüksək zirvələrində (Bazardüzü, Şahdağ, Tufandağ, Bazaryurd) və Kiçik Qafqazda Qapıcıq dağında yayılmışdır. Ceyrançöldə arid-denudasiya, Abşeronda palçıq vulkanları və eol, Şamaxıda isə sürüşmələr geniş yayılıb.
Azərbaycanın hansı ərazilərində sürüşmə mənşəli relyef formaları daha çox inkişaf etmişdir?
1. Abşeron yarımadası və Qobustanda
2. Böyük Qafqazın cənub yamacında və Quba-Xaçmaz zonasında
3. Kür-Araz ovalığının cənub-şərq hissəsində
4. Qarabağ vulkanik yaylasında
5. Acınohur və Ceyrançöl alçaq dağlığında
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Böyük Qafqazın cənub yamacında və Quba-Xaçmaz zonasında
Sürüşmələr əsasən dağlıq və dağətəyi ərazilərdə, yamacın meyilliyi böyük olan, bol yağıntı düşən və ağır gilli (suyu yaxşı saxlayan və sürüşən) süxurların olduğu yerlərdə yaranır. Azərbaycanda ən böyük sürüşmə zonaları Böyük Qafqazın cənub yamacında (Şamaxı, İsmayıllı) və Quba-Xaçmazın dağətəyi hissələrində müşahidə olunur. Acınohur və Ceyrançöldə iqlim quraqdır, buna görə oradakı proses arid-denudasiyadır.
Azərbaycanda karst mağaralarının ən geniş yayıldığı əraziləri qeyd edin.
1. Qarabağ silsiləsi və Qazax rayonu
2. Abşeron yarımadası və Qobustan
3. Ceyrançöl və Bozdağ silsilələri
4. Kür-Araz ovalığı
5. Talış və Zəngəzur silsilələri
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Qarabağ silsiləsi və Qazax rayonu
Karst relyef formaları asan həll olan süxurların (əhəngdaşı, gips) yayılıdığı ərazilərdə yaranır. Azərbaycanda məşhur karst mağaraları (Azıx, Tağlar) Kiçik Qafqazın Qarabağ silsiləsində, Daşsalahlı və Avey mağaraları isə Qazax bölgəsindədir. Qobustan və Ceyrançöldə gildən ibarət "gil karstı" yaranır, əsl karst mağaraları isə əsasən Qarabağ və Qazax ətrafı üçün səciyyəvidir.

Tipik səhvlər

Qobustan, Ceyrançöl və Acınohur ərazilərində sürüşmələrin geniş yayıldığını düşünmək. Əslində, bu ərazilər quraq iqlimə malikdir və burada sürüşmə yox, arid-denudasiya prosesləri (yarğan, bedlend) gedir. Sürüşmələr üçün bol rütubət və gilli dağətəyi ərazilər (Şamaxı, İsmayıllı) lazımdır.
Palçıq vulkanlarının ekzogen qüvvələrin təsiri ilə yarandığını fərz etmək. Palçıq vulkanları birbaşa daxili proseslərlə (tektonik qırılmalar və neft-qaz ehtiyatları) əlaqəlidir və endogen relyef formaları sayılır.
Buzlaq (qlyasial) relyef formalarının Azərbaycanın bütün dağ sistemlərində olduğunu zənn etmək. Onlar yalnız mütləq hündürlüyü 3000 m-dən yuxarı olan zirvələrdə (Bazardüzü, Şahdağ, Qapıcıq və s.) mövcuddur; məsələn, Talış dağlarında qlyasial relyef yoxdur.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et