Mütləq və nisbi rütubətlik

Mütləq rütubətlik — 1 m³ havada olan su buxarının qramla miqdarıdır (q/m³). Maksimal rütubətlik — verilmiş temperaturda 1 m³ havanın saxlaya biləcəyi ən çox su buxarı miqdarıdır. Havanın temperaturu artdıqca onun saxlaya biləcəyi su buxarının miqdarı da artır. Nisbi rütubətlik — mütləq rütubətliyin həmin temperaturdakı maksimal rütubətliyə nisbətinin faizlə ifadəsidir: $R = \frac{a}{A} \cdot 100\%$ . Nisbi rütubətlik hiqrometr və psixrometr ilə ölçülür. Hava su buxarı ilə tam doyduqda nisbi rütubətlik 100% olur.

Buludlar və onların növləri

Yerdən yuxarı qalxan isti və rütubətli hava getdikcə soyuyur. İçindəki su buxarı kondensasiya edərək (su damcılarına və ya buz krisallarına çevrilərək) buludları yaradır. Yaranma hündürlüyünə görə buludların üç əsas növü var:

Laylı buludlar: 2 km-ə qədər hündürlükdə yaranır, səmada geniş boz təbəqə əmələ gətirir. Çiskin və ya uzunmüddətli yağıntı verir.
Topa buludlar: 2–6 km hündürlükdə, pambıq yığınlarına bənzəyir. Güclü leysan yağışları, şimşək və dolu bu buludlardan düşür.
Lələkvari buludlar: 6 km-dən yuxarıda (troposferin yuxarı qatlarında) yaranır və yalnız buz kristallarından ibarət olur. Onlar yağıntı vermir, lakin havanın tezliklə dəyişəcəyini xəbər verir. Qeyd edək ki, duman da yer səthinə yaxın təbəqədə əmələ gələn buluddur.

Atmosfer yağıntıları

Buludlardan yer səthinə tökülən və ya birbaşa yer səthində kondensasiya (və ya sublimasiya) nəticəsində əmələ gələn su zərrəcikləri və buz kristalları atmosfer yağıntıları adlanır. Yağıntının miqdarı yağışölçən (plüviometr) ilə ölçülür və mm ilə ifadə olunur. Yağıntılar iki qrupa bölünür: buluddan düşən (yağış, qar, dolu) və yer səthində əmələ gələn (şeh, qırov). Yer kürəsində yağıntılar qeyri-bərabər paylanır. Ən çox yağıntı ekvatorial enliklərdə (2000–3000 mm) düşür, ən az yağıntı isə səhraların geniş yayıldığı tropik və qütb enliklərində müşahidə olunur (200 mm-dən az).

Yadda saxla

$R = \frac{a}{A} \cdot 100\%$ — nisbi rütubətliyin düsturu.
Temperatur artdıqca havanın maksimal rütubətliyi artır; mütləq rütubətlik sabit qalarsa, temperatur artanda nisbi rütubətlik azalır.
Bulud növləri yaranma hündürlüyünə görə 3 qrupa bölünür: laylı (aşağı), topa (orta) və lələkvari (yuxarı).
Duman — birbaşa yer səthinə yaxın qatda əmələ gələn su buxarının kondensasiya məhsuludur.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
+20°C temperaturda 1 m³ havada 8,5 q su buxarı var. Bu temperaturda havanın tam doyması üçün 17 q su buxarı tələb olunarsa, nisbi rütubətliyi hesablayın.
Həlli
1. Nisbi rütubətlik düsturundan istifadə edirik: $R = \frac{a}{A} \cdot 100\%$ .
2. Verilənlər: mütləq rütubətlik $a = 8{,}5$ q, maksimal rütubətlik $A = 17$ q.
3. Hesablama: $R = \frac{8{,}5}{17} \cdot 100\% = 0{,}5 \cdot 100\% = 50\%$ .
Cavab: 50%.
Misal 2
Havanın temperaturu +30°C-dir. 1 m³ havada olan su buxarının kütləsi 15 q, nisbi rütubətlik isə 50%-dir. Həmin temperaturda 1 m³ havanın tam doyaraq neçə qram su buxarı saxlaya biləcəyini tapın.
Həlli
1. $R = \frac{a}{A} \cdot 100\%$ düsturundan maksimal rütubətliyi ( $A$ ) tapmalıyıq.
2. Verilənləri yerinə yazaq: $50\% = \frac{15}{A} \cdot 100\%$ .
3. $\frac{15}{A} = 0{,}5 \implies A = \frac{15}{0{,}5} = 30$ q.
Cavab: 30 q.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı bulud növü troposferin daha yuxarı qatlarında yaranır və yalnız buz kristallarından ibarətdir?
1. Lələkvari
2. Topa
3. Laylı
4. Topa-yağış
5. Laylı-yağış
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Lələkvari
Lələkvari buludlar troposferin yuxarı qatlarında (6 km-dən yuxarıda) yaranır və temperatur çox aşağı olduğu üçün yalnız buz kristallarından təşkil olunur.
+20°C temperaturda 1 m³ havanın nisbi rütubətliyi 60%-dir. Havanın maksimal su buxarı saxlama qabiliyyəti 17 q/m³ olarsa, bu havada olan faktiki su buxarının miqdarını tapın.
1. 10,2 q
2. 12,4 q
3. 17 q
4. 6 q
5. 8,5 q
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 10,2 q
Düstura əsasən mütləq rütubətliyi tapırıq: $a = \frac{R \cdot A}{100\%} = \frac{60 \cdot 17}{100} = 10{,}2$ q.
Yerdən yuxarı qalxan hava kütləsinin hündürlüyü artdıqca onda olan nisbi rütubətlik necə dəyişir? (Hava kütləsində mütləq rütubətliyin dəyişmədiyini fərz edin)
1. Azalır
2. Dəyişmir
3. Artır
4. Əvvəlcə azalır, sonra artır
5. Əvvəlcə artır, sonra dəyişmir
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Artır
Hündürlük artdıqca havanın temperaturu aşağı düşür. Temperatur düşdükcə onun maksimal su saxlama qabiliyyəti (maksimal rütubətlik) azalır. Mütləq rütubətlik sabit qaldıqda məxrəc kiçildiyi üçün nisbi rütubətlik faizi artır.

Tipik səhvlər

Şeh və qırovun buluddan düşdüyünü düşünmək. Əslində onlar birbaşa yer səthində olan əşyaların üzərində kondensasiya (və ya sublimasiya) nəticəsində əmələ gəlir.
Mütləq rütubətliklə nisbi rütubətliyi qarışdırmaq. Mütləq rütubətlik kütlə vahidləri (q/m³) ilə, nisbi rütubətlik isə faizlə ifadə olunur.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et