Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə

Həll olunmuş misallar

1. Misal 1

   X və Y maddələrini müəyyən edin: $\mathrm{Cu \xrightarrow{+O_2} X \xrightarrow{+HCl} Y \xrightarrow{+NaOH} Cu(OH)_2}$.

   Həlli

   1. Mis oksigendə yanaraq mis(II) oksid əmələ gətirir: $\mathrm{2Cu + O_2 \to 2CuO}$. Deməli, X maddəsi $\mathrm{CuO}$-dur.
   2. Əsasi oksid olan $\mathrm{CuO}$ xlorid turşusu ilə reaksiyaya girərək mis(II) xlorid duzunu verir: $\mathrm{CuO + 2HCl \to CuCl_2 + H_2O}$. Deməli, Y maddəsi $\mathrm{CuCl_2}$-dir.
   3. Həllolan duz ($\mathrm{CuCl_2}$) qələvi ilə (NaOH) reaksiyaya daxil olub, həll olmayan $\mathrm{Cu(OH)_2}$ çöküntüsünü əmələ gətirir: $\mathrm{CuCl_2 + 2NaOH \to Cu(OH)_2\downarrow + 2NaCl}$.

   Cavab: X – $\mathrm{CuO}$, Y – $\mathrm{CuCl_2}$.

2. Misal 2

   $\mathrm{S \to SO_2 \to SO_3 \to H_2SO_4 \to BaSO_4}$ genetik sırasını həyata keçirmək üçün ardıcıl olaraq hansı maddələrlə reaksiya aparılmalıdır?

   Həlli

   1. Kükürddən $\mathrm{SO_2}$ almaq üçün onu yandırmaq lazımdır: $\mathrm{S + O_2 \to SO_2}$.
   2. Kükürd(IV) oksidi kükürd(VI) oksidə katalitik oksidləşdirməklə çevirirlər: $\mathrm{2SO_2 + O_2 \xrightarrow{V_2O_5} 2SO_3}$.
   3. $\mathrm{SO_3}$ turşu oksidi olduğu üçün su ilə birləşərək sulfat turşusunu əmələ gətirir: $\mathrm{SO_3 + H_2O \to H_2SO_4}$.
   4. Sulfat turşusundan barium sulfat çöküntüsü almaq üçün hər hansı həllolan barium birləşməsindən, məsələn, $\mathrm{BaCl_2}$-dən istifadə etmək olar: $\mathrm{H_2SO_4 + BaCl_2 \to BaSO_4\downarrow + 2HCl}$.

   Cavab: $\mathrm{O_2}$, $\mathrm{O_2}$, $\mathrm{H_2O}$, $\mathrm{BaCl_2}$.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

1. 1

   Hansı sıra qeyri-metalın genetik sırasını ifadə edir?

   1. A$\mathrm{Na \to Na_2O \to NaOH \to NaCl}$
   2. B$\mathrm{Cu \to CuO \to CuCl_2 \to Cu(OH)_2}$
   3. C$\mathrm{C \to CO_2 \to H_2CO_3 \to K_2CO_3}$
   4. D$\mathrm{Zn \to ZnO \to ZnCl_2 \to Zn(OH)_2}$
   5. E$\mathrm{Ca \to CaO \to Ca(OH)_2 \to CaSO_4}$
   Cavabı göstərCavabı gizlət

   Düzgün cavab: C $\mathrm{C \to CO_2 \to H_2CO_3 \to K_2CO_3}$

   Genetik sıra eyni bir elementə (burada karbona) aid olmalıdır və $\mathrm{\text{Qeyri-metal} \to \text{Turşu oksidi} \to \text{Turşu} \to Duz}$ ardıcıllığını izləməlidir. Digər variantlar metalların genetik sıralarıdır.

2. 2

   $\mathrm{Fe \xrightarrow{+HCl} X \xrightarrow{+NaOH} Y \xrightarrow{t^\circ} Z}$ sxemində Z maddəsini müəyyən edin. (Dəmirin HCl ilə reaksiyasında +2 oksidləşmə dərəcəsi göstərdiyini və Y-in havasız şəraitdə qızdırıldığını nəzərə alın).

   1. A$\mathrm{FeO}$
   2. B$\mathrm{Fe_2O_3}$
   3. C$\mathrm{Fe(OH)_3}$
   4. D$\mathrm{Fe(OH)_2}$
   5. E$\mathrm{FeCl_3}$
   Cavabı göstərCavabı gizlət

   Düzgün cavab: A $\mathrm{FeO}$

   1. $\mathrm{Fe + 2HCl \to FeCl_2 + H_2\uparrow}$ (X – $\mathrm{FeCl_2}$).
   2. $\mathrm{FeCl_2 + 2NaOH \to Fe(OH)_2\downarrow + 2NaCl}$ (Y – $\mathrm{Fe(OH)_2}$).
   3. $\mathrm{Fe(OH)_2}$ qızdırıldıqda havasız şəraitdə parçalanır: $\mathrm{Fe(OH)_2 \xrightarrow{t^\circ} FeO + H_2O}$ (Z – $\mathrm{FeO}$).
3. 3

   Amfoter elementin xassəsini əks etdirən genetik sıranın son mərhələsi – hidroksidin qələvi ilə reaksiyası zamanı (əridildikdə) hansı sinif maddələr yaranır?

   1. AOksid və su
   2. BTurşu və su
   3. CYeni əsas və duz
   4. DDuz və su
   5. EYalnız mürəkkəb efir
   Cavabı göstərCavabı gizlət

   Düzgün cavab: D Duz və su

   Amfoter hidroksidlər (məs. $\mathrm{Zn(OH)_2}$) qələvilərlə (məs. NaOH) reaksiyaya girdikdə turşu xassəsi göstərir və nəticədə duz (məs. $\mathrm{Na_2ZnO_2}$) və su əmələ gətirirlər.

Tipik səhvlər

• Bütün oksidlərin su ilə reaksiyaya girdiyini düşünmək. Həll olmayan əsaslara uyğun oksidlər (məsələn, $\mathrm{CuO}$, $\mathrm{FeO}$) və bəzi turşu oksidləri (məsələn, $\mathrm{SiO_2}$) su ilə reaksiyaya girmir, onlara uyğun hidroksidləri dolayı yolla alırlar.
• Amfoter metalların qələvilərlə reaksiyasında yalnız hidrogen qazının ayrıldığını yadda saxlamaq, lakin əmələ gələn duzu unutmaq.
• Genetik sırada elementin oksidləşmə dərəcəsinin mütləq sabit qaldığını fərz etmək (məsələn, $\mathrm{SO_2 \to SO_3}$ mərhələsində oksidləşmə dərəcəsi dəyişir).