Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Qədim dövr

Böyük Hun dövləti

Böyük Hun dövləti Asiyada yaranmış ilk türk dövlətidir. Mete xaqanın hakimiyyəti illərində ən qüdrətli çağını yaşamış, nəhəng bir imperiyaya çevrilmiş və Çin üçün böyük təhlükə yaratmışdır.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 10

Yaranması və Teoman xaqan

Hunlar mərkəzi Asiyada yaşayan ən qədim türk boylarından biridir. E.ə. III əsrdə hun boyları güclənməyə başladı. E.ə. 220-ci ildə Teoman xaqan dağınıq halda yaşayan türk boylarını birləşdirərək Böyük Hun dövlətinin əsasını qoydu. Dövlətin paytaxtı Ötükən şəhəri idi. Çinlilər hunların dağıdıcı hücumlarından qorunmaq üçün Böyük Çin səddini inşa etməyə başladılar.

Mete xaqanın dövrü

E.ə. 209-cu ildə Teomanın oğlu Mete hakimiyyətə gəldi. O, ilk növbədə orduda ciddi islahat apararaq "onluq sistem" yaratdı: ordu 10, 100, 1000 və 10000 nəfərlik dəstələrə bölündü. Bu sistem yüksək intizam və çeviklik təmin etdi.

Mete xaqan Çinə qarşı uğurlu yürüşlər etdi. E.ə. 200-cü ildə Pindena döyüşündə Çin imperatorunun ordusu mühasirəyə alındı. Bağlanmış müqaviləyə əsasən, Çin hunlara bac verməyi və sülh şərtlərini qəbul etdi. Metenin dövründə Hun dövlətinin sərhədləri Yapon dənizindən Xəzər dənizinədək, Baykal gölündən Tibetədək uzanırdı.

Zəifləməsi və parçalanması

Mete xaqanın ölümündən sonra taxt-tac uğrunda daxili çəkişmələr başlandı. Çin imperiyası bu vəziyyətdən istifadə edərək hun əyanları arasında nifaq salır və iqtisadi əlaqələri kəsirdi. Nəticədə dövlət zəiflədi və e.ə. 58-ci ildə Qərb və Şərq hunlarına parçalandı. Şərq hunları sonradan Cənub və Şimal hunlarına bölündü. Şimal hunları e.ə. 36-cı ildə Çinin zərbələri ilə süqut etdi. Qərb hunları isə qərbə doğru hərəkət edərək sonradan Avropa Hun dövlətinin əsasını qoydular.

Yadda saxla

  1. E.ə. 220-ci ildə Teoman xaqan tərəfindən yaradılmışdır, mərkəzi Ötükən şəhəri idi.
  2. Mete xaqan (e.ə. 209) ordunu onluq sistemlə yenidən qurmuş və intizamı artırmışdır.
  3. E.ə. 200-cü il Pindena müqaviləsi ilə Çin məğlub edilib bac verməyə məcbur edilmişdir.
  4. E.ə. 58-ci ildə daxili çəkişmələr və Çinin müdaxiləsi nəticəsində Qərb və Şərq hunlarına bölünmüşdür.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Mete xaqanın hərbi islahatının əsas mahiyyəti nə idi və bu, dövlətə necə təsir etdi?

    Həlli

    1. İslahat: Mete xaqan ordunu "onluq sistem" əsasında təşkil etdi. Ordu 10, 100, 1000 və 10000 (tümən) nəfərlik hissələrə bölündü.

    2. Nəticə: Bu sistem ordunun vahid mərkəzdən idarə olunmasını asanlaşdırdı, nizam-intizamı artırdı və döyüş qabiliyyətini gücləndirdi. Nəticədə Hun dövləti Çin və digər qonşular üzərində böyük hərbi qələbələr qazandı.

  2. Misal 2

    Böyük Hun dövlətinin zəifləməsi və parçalanmasının əsas səbəbləri hansılar idi?

    Həlli

    1. Daxili amillər: Hökmdar soyu arasında taxt-tac uğrunda bitməyən mübarizələr və ayrı-ayrı boy başçılarının mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaq istəməməsi.

    2. Xarici amillər: Çin imperiyasının hiyləgər diplomatiyası. Çinlilər xaqan sarayına nifaq salır və iqtisadi əlaqələri pozurdular.

    Nəticə: Bu amillər dövləti zəiflətdi və e.ə. 58-ci ildə onun iki yerə parçalanması ilə nəticələndi.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Böyük Hun dövlətinin yaranması ilə bağlı hansı ifadə doğrudur?

    1. Paytaxtı Pekin şəhəri olmuşdur.
    2. E.ə. 220-ci ildə Teoman xaqan tərəfindən yaradılmışdır.
    3. Yalnız qərb boylarını birləşdirmişdir.
    4. E.ə. 58-ci ildə yaranmışdır.
    5. Avropada yaranmış ilk türk dövlətidir.
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B E.ə. 220-ci ildə Teoman xaqan tərəfindən yaradılmışdır.

    Dövlət e.ə. 220-ci ildə Teoman xaqan tərəfindən Ötükən mərkəz olmaqla yaradılmışdır (Cavab B). A səhvdir, paytaxt Ötükən idi. D səhvdir, e.ə. 58-ci il dövlətin parçalandığı ildir. E səhvdir, Asiyada yaranmışdır.

  2. Mete xaqanın Çin üzərində qələbəsini təsdiqləyən e.ə. 200-cü ilə aid sənəd necə adlanır?

    1. Pindena müqaviləsi
    2. Nankin müqaviləsi
    3. Kadeş müqaviləsi
    4. Karlovitsa müqaviləsi
    5. Amasiya sülhü
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A Pindena müqaviləsi

    E.ə. 200-cü ildə Mete xaqan Çin imperatorunu məğlub edərək Pindena müqaviləsini imzaladı və Çini bac verməyə məcbur etdi (Cavab A). Digər müqavilələr fərqli tarixi dövrlərə və dövlətlərə aiddir.

  3. Aşağıdakılardan hansı Böyük Hun dövlətinin parçalanma səbəblərinə aid deyil?

    1. Taxt-tac uğrunda daxili mübarizələr
    2. Boy başçılarının mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaq istəməməsi
    3. Çin imperiyasının ölkə daxilində nifaq salması
    4. Yeni ticarət yollarının kəşf edilməsi nəticəsində iqtisadiyyatın çökməsi
    5. Çinin hunlara qarşı iqtisadi zərbələr endirməsi
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D Yeni ticarət yollarının kəşf edilməsi nəticəsində iqtisadiyyatın çökməsi

    Daxili mübarizələr, boy başçılarının itaətsizliyi və Çin diplomatiyası əsas parçalanma səbəbləridir (A, B, C, E). Lakin Böyük Coğrafi Kəşflər və yeni ticarət yollarının kəşfi XV-XVI əsrlərə aiddir, Böyük Hun dövləti dövrünə aid deyil. Cavab D.

Tipik səhvlər

  • Dövlətin Mete xaqan tərəfindən qurulduğunu düşünmək. Dövləti Teoman xaqan qurmuş, Mete isə onu ən güclü dövrünə çatdırmışdır.
  • Hunların yalnız Çin ilə mübarizə apardığını sanmaq. Onlar həmçinin qərbdəki yueçilər və digər qonşu tayfalarla da vuruşmuş, geniş bir ərazini tabe etmişdilər.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et