İlk dövlətlərin yaranması

Çin sivilizasiyası Şərqi Asiyada, Xuanxe (Sarı çay) və Yantszı (Mavi çay) çaylarının vadilərində təşəkkül tapmışdır. Xuanxe tez-tez daşdığı üçün onu "Çinlilərin bəlası" və ya "gəzən çay" adlandırırdılar.

E.ə. II minillikdə Xuanxe vadisində ilk Çin dövlətləri yarandı. Uzun müddət davam edən dağınıqlıq və "Vuruşan padşahlıqlar" dövründən (e.ə. V-III əsrlər) sonra Çin torpaqlarının birləşdirilməsi prosesi başlandı.

Tsin və Xan sülalələri

E.ə. 221-ci ildə Tsin padşahı bütün Çini vahid dövlətdə birləşdirdi və Tsin Şixuandi (İlk Çin imperatoru) adını qəbul etdi. O, ölkəni vilayətlərə böldü, vahid qanunlar, pul, ölçü və çəki sistemi tətbiq etdi. Şimaldan hunların hücumlarının qarşısını almaq üçün Böyük Çin səddinin inşasına başlanıldı.

Tsin imperatorunun sərt siyasətinə qarşı qaldırılan xalq üsyanları e.ə. 206-cı ildə Xan sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə nəticələndi. Xan sülaləsi dövründə Böyük İpək yolu salındı, Çinin ticarət əlaqələri Qərbə, o cümlədən Roma imperiyasına qədər uzandı. E.ə. 18-ci ildə "Qırmızıqaşlılar" və e.ə. 184-cü ildə baş vermiş "Sarısağırlılar" üsyanları Xan sülaləsini zəiflətdi və III əsrdə dövlət parçalandı.

Qədim Çin mədəniyyəti

Qədim çinlilər elmin və texnikanın inkişafına böyük töhfələr vermişlər. Onlar e.ə. II minillikdə heroqlif yazısını yaratdılar, bambuk lövhələr üzərində yazı yazırdılar.

Bəşər tarixində ilk dəfə kompas, seysmoqraf (zəlzələni ölçən cihaz), çay, ipək, çini qablar, barıt və kağız (I əsrdə) Çində ixtira edilmişdir. Fəlsəfi təlimlərdən Konfutsiçilik böyük təsirə malik idi. Konfutsi insanlara böyüklərə hörmət, dövlətə sədaqət və ədalətli olmağı öyrədirdi.

Yadda saxla

E.ə. 221-ci ildə Tsin Şixuandi bütün Çini vahid dövlətdə birləşdirmişdir.
Hunların hücumundan qorunmaq üçün Böyük Çin səddi inşa edilmişdir.
Xan sülaləsi dövründə Qərb ilə ticarət əlaqələrini təmin edən Böyük İpək yolu fəaliyyətə başlamışdır.
Kompas, kağız, ipək, çini qablar və barıt Çin sivilizasiyasının bəşəriyyətə bəxş etdiyi mühüm kəşflərdir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Tsin Şixuandinin mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq üçün həyata keçirdiyi islahatlar hansılar idi və onların əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
Həlli
1. İslahatlar: E.ə. 221-ci ildə hakimiyyətə gələn Tsin Şixuandi ölkəni vahid inzibati sistemə (vilayətlərə) böldü. Bütün ölkədə vahid qanunlar, eyni pul, ölçü və çəki sistemləri tətbiq etdi. Həmçinin vahid yazı sistemi yaradıldı.
2. Əhəmiyyəti: Bu tədbirlər dağınıqlığa son qoydu, ölkə daxilində ticarəti və iqtisadiyyatı inkişaf etdirdi, qiyamların qarşısını aldı və imperiyanın bütövlüyünü təmin etdi.
Misal 2
Çində baş vermiş "Qırmızıqaşlılar" və "Sarısağırlılar" üsyanlarının oxşar cəhəti nədə idi?
Həlli
1. "Qırmızıqaşlılar" üsyanı e.ə. 18-ci ildə, "Sarısağırlılar" isə eramızın 184-cü ilində baş vermişdir.
2. Hər iki üsyan Xan sülaləsinin zülmünə, ağır vergilərə və torpaqsızlığa qarşı kəndlilərin qaldırdığı kütləvi hərəkatlar idi.
3. Oxşar cəhət: Hər ikisi Xan sülaləsinin hakimiyyətini sarsıtmış və Çin dövlətinin zəifləyərək sonradan süqutuna (parçalanmasına) zəmin yaratmışdır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Tsin Şixuandi hansı tədbiri ilə Çinin şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışmışdır?
1. Böyük İpək yolunu saldırmaqla
2. Xan sülaləsi ilə sülh bağlamaqla
3. Böyük Çin səddini inşa etdirməklə
4. Onluq sistemə əsaslanan ordu qurmaqla
5. Konfutsi təlimini rəsmi din elan etməklə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Böyük Çin səddini inşa etdirməklə
Tsin Şixuandi şimaldan (əsasən hunlardan) gələn hücumların qarşısını almaq üçün Böyük Çin səddinin tikintisinə başlamışdır (Cavab C). Böyük İpək yolu Xan sülaləsi dövründə salınıb. Onluq sistem isə hunlara aiddir.
Aşağıdakılardan hansı Qədim Çin mədəniyyətinin nailiyyətlərindən biri deyil?
1. Kompasın ixtirası
2. Kağızın istehsalı
3. Şahmat oyununun kəşfi
4. Çini qabların hazırlanması
5. Seysmoqrafın yaradılması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Şahmat oyununun kəşfi
Kompas, kağız, çini və seysmoqraf (zəlzələ ölçən) Çin ixtiralarıdır. Lakin şahmat oyunu ilk dəfə Qədim Hindistanda (Çaturranqa adıyla) yaranmışdır. Cavab C.
Böyük İpək yolunun Qədim Çin üçün əsas əhəmiyyəti nədən ibarət idi?
1. Yalnız kağız məhsullarının ixracı üçün nəzərdə tutulmuşdu.
2. Çin ilə Aralıq dənizi ölkələri, o cümlədən Qərb dünyası arasında ticarət əlaqələrini qururdu.
3. Çin ordusunun uzaq səfərlərə getməsi üçün hərbi yol idi.
4. Xan sülaləsinə qarşı baş qaldıran üsyançıların hərəkət marşrutu idi.
5. Xuanxe və Yantszı çaylarını birləşdirən su kanalı idi.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Çin ilə Aralıq dənizi ölkələri, o cümlədən Qərb dünyası arasında ticarət əlaqələrini qururdu.
Böyük İpək yolu ticarət və mədəniyyət yolu idi, Çin mallarını (ipək, çini, ədviyyat) Qərbə çatdırır və uzaq məsafəli ticarət əlaqələrini inkişaf etdirirdi. Digər variantlar yolun təyinatını səhv izah edir. Cavab B.

Tipik səhvlər

Böyük İpək yolunun Tsin Şixuandi dövründə çəkildiyini düşünmək. O, sonrakı dövrdə – Xan sülaləsi zamanında fəaliyyətə başlamışdır.
Xuanxe çayının yalnız bərəkət mənbəyi olduğunu düşünmək. Daşqınlara görə xalq ona "Çinlilərin bəlası" və ya "gəzən çay" adını da vermişdi.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et