Hind və Qanq vadilərində sivilizasiya

Hindistan ərazisindən iki böyük çay axır: Hind və Qanq. E.ə. III minillikdə Hind çayı vadisində ilk şəhər-dövlətlər (Harappa, Mohenco-Daro) mövcud olmuşdur. Bu şəhərlərdə düz küçələr, kərpic binalar, kanalizasiya sistemi və xüsusi yazı sistemi var idi.

E.ə. II minilliyin ortalarında ari tayfaları Hindistana daxil oldular. Onlar dəmir emalını gətirdilər və Qanq çayı vadisini mənimsədilər. E.ə. I minillikdə Hindistanda çoxlu sayda xırda dövlətlər yarandı. E.ə. III əsrdə Mauriya sülaləsindən olan padşah Aşoka bütün Hindistanı vahid bir dövlətdə birləşdirməyə nail oldu.

Kasta (varna) sistemi

Qədim Hindistanda cəmiyyət ciddi şəkildə qapalı sosial qruplara — kastalar (və ya varnalar) bölünürdü. Kastalara keçid qeyri-mümkün idi və bu bölgü din tərəfindən (Brahmanizm) qorunurdu.

Cəmiyyət dörd əsas kastaya bölünürdü:

Brahmanlar: din xadimləri, kahinlər (ən yüksək təbəqə).
Kşatrilər: döyüşçülər və padşahlar.
Vayşilər: əkinçilər, sənətkarlar və tacirlər.
Şudralar: xidmətçilər, asılı kəndlilər.

Bunlardan əlavə, heç bir kastaya aid olmayan "toxunulmazlar" var idi ki, onlarla ünsiyyət qurmaq belə günah sayılırdı.

Mədəniyyət, din və elm

Qədim hindlilər dünya elminə və mədəniyyətinə misilsiz töhfələr veriblər. Onlar riyaziyyatda "sıfır" rəqəmini və müasir onluq say sistemini (sonradan ərəblər tərəfindən Avropaya yayılmış "ərəb rəqəmləri") ixtira etdilər. Şahmat (çaturranqa) oyunu və şəkər qamışından şəkər tozu almaq üsulu da Hindistanda yaranmışdır.

Memarlıqda daş məbədlər, hündür sütunlar (Aşoka sütunu) seçilirdi. Əsas dini inanclar kimi əvvəlcə çoxallahlı Brahmanizm, e.ə. VI əsrdən isə insanları bərabərliyə çağıran, kasta sisteminə qarşı çıxan Buddizm (Siddharta Qautama tərəfindən) yayıldı.

Yadda saxla

E.ə. III minillikdə Hind vadisində yüksək inkişaf etmiş şəhərlər (Mohenco-Daro, Harappa) mövcud idi.
E.ə. III əsrdə hökmdar Aşoka Hindistanı ilk dəfə vahid dövlətdə birləşdirdi.
Cəmiyyət ciddi qaydalarla dörd kastaya (brahmanlar, kşatrilər, vayşilər, şudralar) bölünmüşdü.
Onluq rəqəmlər (və sıfır), şahmat oyunu və Buddizm dini Qədim Hindistanda yaranmışdır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Qədim Hindistandakı kasta sisteminin cəmiyyətə təsiri nədən ibarət idi?
Həlli
1. Xüsusiyyət: Cəmiyyət brahmanlar, kşatrilər, vayşilər və şudralar olmaqla qapalı qruplara bölünmüşdü. İnsan doğulduğu kastada qalmalı, peşəsini və sosial statusunu dəyişə bilməzdi.
2. Təsir: Bu sistem cəmiyyətdə bərabərsizliyi qanuniləşdirdi və inkişafı ləngitdi. İnsanların ləyaqəti onların qabiliyyətinə yox, mənsub olduqları kastaya görə ölçülürdü. Buddizm dini məhz bu bərabərsizliyə qarşı çıxaraq yarandı.
Misal 2
Qədim Hindistanın dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi riyazi kəşflərin əhəmiyyəti nədədir?
Həlli
1. Kəşflər: Hind riyaziyyatçıları "sıfır" rəqəmini daxil etməklə onluq say sistemini ixtira etdilər. Bu rəqəmlər hazırda dünyada istifadə olunan (ərəb rəqəmləri kimi tanınan) rəqəmlərdir.
2. Əhəmiyyəti: Sıfırın və mövqeli say sisteminin yaradılması böyük ədədlərlə hesablamaları inanılmaz dərəcədə asanlaşdırdı, dünya riyaziyyatının, elmin və ticarətin inkişafına misilsiz təkan verdi.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

E.ə. III əsrdə Hindistanı vahid bir dövlət şəklində birləşdirməyə nail olmuş hökmdar kimdir?
1. Siddharta Qautama
2. Aşoka
3. Tsin Şixuandi
4. Teoman xaqan
5. İsgəndər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Aşoka
Mauriya sülaləsindən olan Aşoka (e.ə. III əsr) bütün Hindistanı birləşdirən padşahdır (Cavab B). Siddharta Qautama Budda dininin banisidir. Tsin Şixuandi Çin, Teoman xaqan Hun, İsgəndər isə Makedoniya hökmdarıdır.
Aşağıdakılardan hansı Qədim Hindistanda ixtira edilmişdir?
1. Kompas və kağız
2. Şahmat oyunu və sıfır rəqəmi
3. Mixi yazı sistemi
4. Zəlzələ ölçən cihaz (seysmoqraf)
5. Heroqlif yazısı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Şahmat oyunu və sıfır rəqəmi
Şahmat (çaturranqa), sıfır rəqəmi (onluq sistem) Hindistanda yaranıb. Kompas, kağız, seysmoqraf və heroqlif (bir növü) Çinə, mixi yazı isə Şumerlərə aiddir. Cavab B.
Kasta (varna) sistemində ən aşağı pillədə yer alan, lakin heç bir hüququ olmayan, ən ağır işləri görən və toxunulması belə günah sayılan təbəqə necə adlanırdı?
1. Şudralar
2. Vayşilər
3. Brahmanlar
4. Toxunulmazlar
5. Kşatrilər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Toxunulmazlar
Kasta sisteminə daxil olan ən aşağı təbəqə şudralar idi, lakin heç bir kastaya daxil edilməyən, hamı tərəfindən uzaq durulan ən acınacaqlı qrup "toxunulmazlar" idi. Sualın şərtində (toxunulması günah sayılan) "toxunulmazlar" təsvir edilir. Cavab D.

Tipik səhvlər

Dünyada istifadə olunan "ərəb rəqəmləri"nin ərəblər tərəfindən kəşf edildiyini düşünmək. Əslində bu rəqəmləri hindlilər ixtira etmiş, ərəblər isə sadəcə onu öyrənib Avropaya yaymışdır.
Hindistanda yalnız Buddizmin olduğunu düşünmək. Kasta sistemini yaradan və qoruyan din Brahmanizm (Hinduizmin qədim forması) idi, Buddizm ondan sonra yaranmış və yuxarı təbəqənin imtiyazlarına qarşı çıxmışdır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et