Şumerlərin məskunlaşması və şəhər-dövlətləri

Şumerlər Dəclə və Fərat çaylarının aşağı axarında, yəni Cənubi Mesopotamiyada məskunlaşmışdılar. E.ə. IV minilliyin sonu – III minilliyin əvvəllərində burada Ur, Uruk, Eredu, Kiş, Laqaş və Nippur kimi şəhər-dövlətlər yarandı. Hər bir şəhər-dövlətin özünün tanrısı, məbədi və hakimi var idi. Erkən dövrdə şəhərləri "ensi" adlanan kahinlər, sonralar isə həm dini, həm də dünyəvi hakimiyyəti əlində cəmləşdirən "luqal"lar (hökmdarlar) idarə edirdi.

Təsərrüfatı və iqtisadiyyatı

Şumerlərin iqtisadiyyatının əsasını əkinçilik və maldarlıq təşkil edirdi. Onlar süni suvarma sistemləri, kanallar və bəndlər qurdular ki, bu da kənd təsərrüfatını inkişaf etdirdi. Sənətkarlıq da yüksək inkişaf etmişdi: metal işləmə, dulusçuluq, toxuculuq və zərgərlik geniş yayılmışdı. Taxta, daş və metalın az olması onları qonşu ölkələrlə aktiv ticarət əlaqələri qurmağa vadar edirdi.

Mədəniyyət və elm

Şumerlərin dünya mədəniyyətinə ən böyük töhfəsi e.ə. IV minilliyin sonlarında ixtira etdikləri mixi yazı (mismar yazısı) sistemidir. Onlar gil lövhələr üzərində yazır və bu lövhələri qurudurdular. Şumerlər həmçinin altmışlıq say sistemini yaratdılar (buna görə bir saatımız 60 dəqiqə, dairə 360 dərəcədir). Memarlıqda onlar "zikkurat" adlanan pilləli məbədlər tikirdilər. Zikkuratlar həm ibadətgah, həm məktəb, həm də rəsədxana kimi istifadə olunurdu. Ay təqviminin yaradılması və təkərin ixtirası da şumerlərə aiddir.

Yadda saxla

Şumer sivilizasiyası Dəclə və Fərat çayları arasında yaranıb.
Əsas şəhər-dövlətlər: Ur, Uruk, Eredu, Kiş, Laqaş.
Dünyada ilk yazı olan mixi yazını (gil lövhələrdə) e.ə. IV minillikdə ixtira ediblər.
Memarlıqda pilləli məbədlər olan zikkuratları inşa ediblər.
Riyaziyyatda altmışlıq say sistemini yaradıblar və təkəri ixtira ediblər.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Şumer şəhər-dövlətlərinin idarəetmə xüsusiyyətlərini və hakimiyyət formalarını izah edin.
Həlli
1. Şumerdə hər bir şəhər müstəqil dövlət idi. Bu o deməkdir ki, vahid mərkəzləşdirilmiş dövlət yox idi.
2. Şəhər-dövlətləri əvvəlcə qocalar şurası tərəfindən seçilən ali kahinlər – ensilər idarə edirdi.
3. Sonralar müharibələrin çoxalması ilə hərbi başçılar ön plana çıxdı və onlar luqal adlanmağa başladılar. Luqallar tədricən təkbaşına hökmdara çevrildilər və hakimiyyəti irsi yolla ötürməyə başladılar.
Cavab: İlkin dövrdə ensi adlanan kahinlər tərəfindən idarə olunurdu. Sonra hakimiyyət luqal adlanan hərbi başçıların (hökmdarların) əlinə keçdi.
Misal 2
Şumerlərin mədəni və elmi ixtiralarının müasir dünyaya təsirini qeyd edin.
Həlli
1. Şumerlərin ən mühüm ixtiralarından biri altmışlıq say sistemidir. Bu sistem bu gün də zamanın ölçülməsində (1 saat = 60 dəqiqə, 1 dəqiqə = 60 saniyə) və həndəsədə dərəcələrin ölçülməsində (dairənin 360 dərəcə olması) istifadə olunur.
2. Digər böyük ixtira təkərdir ki, müasir nəqliyyatın təməlini təşkil edir.
3. Bundan əlavə, ilk yazı növünün yaradılması biliklərin gələcək nəsillərə ötürülməsinin əsasını qoymuşdur.
Cavab: Altmışlıq say sistemi vaxtın (saat, dəqiqə) ölçülməsində istifadə olunur, təkərin ixtirası nəqliyyatın əsasını qoyub, yazının kəşfi isə elmin və tarixin yazılmasına zəmin yaradıb.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Aşağıdakılardan hansı Şumer mədəniyyətinə aid deyildir?
1. Zikkuratların inşası
2. Mixi yazının ixtirası
3. Altmışlıq say sisteminin yaradılması
4. Kağızın ixtirası
5. Təkərin ixtira olunması
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Kağızın ixtirası
Kağızın ixtirası Şumerlərə deyil, qədim Çin sivilizasiyasına aiddir. Şumerlər yazı yazmaq üçün gil lövhələrdən istifadə edirdilər.
Şumer şəhər-dövlətləri hansı çayların vadisində yaranmışdır?
1. Nil və Amazon
2. Dəclə və Fərat
3. Hind və Qanq
4. Xuanxe və Yantszı
5. Amudərya və Sırdərya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Dəclə və Fərat
Şumer sivilizasiyası Cənubi Mesopotamiyada, yəni Dəclə və Fərat çaylarının aşağı axarında formalaşmışdır.
Qədim Şumerdə pilləli məbədlər necə adlanırdı?
1. Ehram
2. Zikkurat
3. Panteon
4. Sfinks
5. Akropol
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Zikkurat
Şumerdə memarlıq abidəsi olan pilləli məbədlər zikkurat adlanırdı. Onlar həm dini, həm də rəsədxana və məktəb məqsədləri üçün istifadə olunurdu.

Tipik səhvlər

Şumerlərin misirlilər kimi piramidalar (ehramlar) tikdiyini düşünmək. Şumerlər zikkurat adlanan pilləli məbədlər tikirdilər.
İlk yazını (mixi yazı) Misir heroqlifləri ilə səhv salmaq. Şumerlər gil lövhələr üzərində mixi yazıdan istifadə edirdilər.
Şumerlərin vahid bir dövlət (imperiya) olduğunu güman etmək. Onlar uzun müddət ayrı-ayrı müstəqil şəhər-dövlətlər şəklində mövcud olmuşdular.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et