Azərbaycan ərazisində ibtidai icma cəmiyyəti: Daş dövründən Dəmir dövrünə

Qədim dövrlər insanların alət düzəltdiyi materiala görə adlandırılır. Daş dövrü üç mərhələyə bölünür:

• Paleolit (qədim daş dövrü): alt, orta və üst paleolit;
• Mezolit (orta daş dövrü);
• Neolit (yeni daş dövrü).

Alt paleolitin ən mühüm abidəsi Füzuli rayonundakı Azıx mağarasıdır. Mağaranın ən aşağı təbəqələrindən tapılmış kobud çaydaşı alətlər Quruçay mədəniyyəti adlanır; bu mədəniyyət Afrikadakı Olduvay mədəniyyətinə yaxındır. Orta paleolitə (Mustye dövrünə) Tağlar, Qazma, Damcılı və Daşsalahlı mağaraları aiddir.

Azıx mağarası 1960-cı ildə arxeoloq Məmmədəli Hüseynov tərəfindən aşkar edilmişdir. 1968-ci ildə burada qədim insanın alt çənə sümüyünün qalığı tapıldı. Bu insan elmdə Azıxantrop (Azıx adamı) adlanır və təxminən 350–400 min il əvvəl yaşamışdır. Tapıntı Azərbaycan ərazisinin ən qədim insan məskənlərindən biri olduğunu sübut etdi.

Azıx sakinləri oddan istifadə etməyi bacarırdılar: mağarada çox qədim ocaq qalıqları aşkar olunmuşdur. Od insanı soyuqdan və vəhşi heyvanlardan qoruyur, yeməyi bişirməyə imkan verir, insanları bir yerə toplayırdı. Paleolit insanları ovçuluq və yığıcılıqla yaşayırdılar. Bu, mənimsəyici təsərrüfat idi: insan təbiətin hazır verdiklərini əldə edirdi.

Mezolitdə (təxminən e.ə. XII–VIII minilliklər) ox və kaman ixtira edildi, ov daha səmərəli oldu, it əhliləşdirildi. Bu dövrün ən məşhur abidələrindən biri Qobustandır: qayaüstü təsvirlərdə ov, rəqs və gündəlik həyat əks olunub.

Neolitdə (təxminən e.ə. VIII–VI minilliklər) insanlar daşı cilalamağı, gil qablar düzəltməyi, toxuculuğu öyrəndilər. Ən böyük dəyişiklik mənimsəyici təsərrüfatdan istehsal edən təsərrüfata, yəni əkinçilik və maldarlığa keçid oldu. Bu keçid “neolit inqilabı” adlanır. İnsanlar oturaq həyata keçdilər, ilk daimi əkinçi kəndləri yarandı. Qadın əkinçilikdə və ev təsərrüfatında əsas rol oynadığı üçün ana nəsli (matriarxat) üstünlük təşkil edirdi.

Eneolit (mis-daş dövrü), təxminən e.ə. VI–IV minilliklər: insanlar ilk metal olan misi əritməyi öyrəndilər. Mis yumşaq olduğundan daş alətlər hələ də əsas yer tuturdu. Abidələr: Leylatəpə (Ağdam), Kültəpə I (Naxçıvan), Əliköməktəpə. Bu dövrün xarakterik mədəniyyəti Leylatəpə mədəniyyətidir.

Tunc dövrü. Tunc mis ilə qalayın ərintisidir, misdən bərkdir, buna görə alətlər və silahlar təkmilləşdi:

• erkən tunc: Kür-Araz mədəniyyəti (dairəvi evlər, qara cilalı qablar);
• orta tunc: boyalı qablar mədəniyyəti (Naxçıvan);
• son tunc və ilk dəmir: Xocalı-Gədəbəy və Talış-Muğan mədəniyyətləri.

Bu dövrdə kotan əkinçiliyi yarandı, yaylaq-qışlaq maldarlığı inkişaf etdi, müdafiə üçün iri daşlardan siklop tikililəri ucaldıldı. Dəmir dövründə dəmir alətlər əkinçiliyi və sənətkarlığı daha da gücləndirdi.

Tunc dövründə maldarlıq əkinçilikdən ayrıldı (birinci ictimai əmək bölgüsü), sonra sənətkarlıq ayrıca məşğuliyyətə çevrildi. Kişi əməyinin rolu artdığından ata nəsli (patriarxat) bərqərar oldu. Artıq məhsul yarandı, xüsusi mülkiyyət və əmlak bərabərsizliyi meydana çıxdı; zəngin və kasıb kurqanlar bunu göstərir. Tayfa başçılarının və döyüşçülərin rolu artdı (hərbi demokratiya), tayfa ittifaqları formalaşdı. Bütün bunlar ibtidai icma quruluşunu dağıtdı və ilk dövlətlərin yaranmasına zəmin hazırladı.