Giriş: tarix elmi, tarixi mənbələr və il hesabı

Tarix keçmişdə baş vermiş hadisələri, insanların həyatını, dövlətlərin yaranıb süqut etməsini öyrənir. Tarixçi hər fikrini mənbəyə əsaslandırır. Yunan tarixçisi Herodot (e.ə. V əsr) “tarixin atası” adlandırılır.

Azərbaycan tarixi Azərbaycan xalqının və onun yaşadığı torpaqların, yəni Şimali və Cənubi Azərbaycanın keçmişini öyrənir.

Tarixə bir sıra köməkçi elmlər kömək edir:

• arxeologiya qazıntılar zamanı tapılan maddi qalıqları;
• etnoqrafiya xalqların məişətini və adət-ənənələrini;
• numizmatika sikkələri;
• epiqrafika daş, metal və başqa bərk materiallar üzərindəki yazıları;
• paleoqrafiya qədim əlyazmaları;
• xronologiya vaxtın hesablanmasını;
• heraldika gerbləri;
• toponimika yer adlarını öyrənir.

Keçmiş haqqında məlumat verən hər şey tarixi mənbədir. Mənbələr bir neçə qrupa bölünür:

• maddi mənbələr: əmək alətləri, silahlar, saxsı qablar, bəzək əşyaları, sikkələr, tikili qalıqları;
• yazılı mənbələr: kitabələr, salnamələr, fərmanlar, müqavilələr, məktublar, qəzetlər;
• şifahi mənbələr: dastanlar, əfsanələr, nağıllar, atalar sözləri;
• etnoqrafik mənbələr: adət-ənənələr, mərasimlər, milli geyim, məişət;
• dil (linqvistik) mənbələri: sözlər, yer və tayfa adları;
• kino, foto və səs sənədləri: XIX əsrdən başlayaraq baş verən hadisələri əks etdirir.

Yazı yaranana qədərki dövrü əsasən maddi mənbələr, yəni arxeoloji tapıntılar vasitəsilə öyrənirik.

Bəşər tarixi şərti olaraq beş böyük dövrə bölünür:

1. İbtidai icma dövrü: insanlar daş alətlərdən istifadə edir, ovçuluq və yığıcılıqla, sonralar əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurdu; dövlət və yazı yox idi. Azərbaycanda bu dövrün tanınmış abidəsi Azıx mağarasıdır.
2. Qədim dövr: ilk dövlətlər və yazı yaranır. Azərbaycan ərazisində Manna, Atropatena və Albaniya dövlətləri bu dövrdə yaranıb. Ümumi tarixdə qədim dövrün sonu 476-cı ildə Qərbi Roma imperiyasının süqutu ilə bağlanır.
3. Orta əsrlər: böyük imperiyaların, dünya dinlərinin (xristianlıq, islam) yayılması dövrü. Azərbaycanda Xilafət dövrü və Şirvanşahlar dövləti buna misaldır.
4. Yeni dövr: sənayenin və kapitalist münasibətlərinin inkişafı dövrü. Azərbaycan üçün XIX əsr Şimali Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı ilə yadda qalıb.
5. Ən yeni dövr: XX əsr və bu gün: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Azərbaycan SSR və müstəqil Azərbaycan Respublikası.

Dövrlər arasındakı sərhədlər şərtidir və müxtəlif tarixçilər tərəfindən fərqli müəyyən edilə bilər.

Bu gün dünyada ən geniş yayılmış il hesabı İsa peyğəmbərin doğulduğu hesab edilən ildən başlayır.

• Bu ildən sonrakı illər eramız (b.e.), ondan əvvəlkilər eramızdan əvvəl (e.ə.) adlanır.
• E.ə. illər geriyə sayılır: rəqəm nə qədər böyükdürsə, hadisə o qədər qədimdir.
• Sıfırıncı il yoxdur: e.ə. 1-ci ildən sonra birbaşa eramızın 1-ci ili gəlir.
• Əsr 100 ildir, minillik 1000 ildir. Əsrlər Roma rəqəmləri ilə yazılır.

Əsri necə tapmalı: ilin son iki rəqəmini atın və qalan ədədə 1 əlavə edin: 1813 → 18 + 1 = XIX əsr. Son iki rəqəm 00-dırsa, 1 əlavə olunmur: 1900-cü il XIX əsrin son ilidir, XX əsr 1901-ci ildən başlayır. Eyni qayda e.ə. illərə də aiddir: e.ə. 550-ci il e.ə. VI əsrə aiddir.

Müsəlman ölkələrində hicri il hesabı da işlədilir. O, Məhəmməd peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə köçdüyü 622-ci ildən (hicrət) başlayır. Hicri-qəməri il Ayın hərəkətinə əsaslanır və təxminən 354 gündür, yəni miladi ildən qısadır.