Tayfadan dövlətə

Tunc dövründə əmək məhsuldarlığı artdı, əmlak bərabərsizliyi yarandı, tayfa başçıları və kahinlər varlandı. Qonşularla müharibələr və torpaqların müdafiəsi qohum tayfaları iri tayfa birliklərində birləşməyə məcbur edirdi. Birliyin başında hərbi başçı dururdu, mühüm məsələləri ağsaqqallar şurası və xalq yığıncağı həll edirdi. Zaman keçdikcə başçının hakimiyyəti irsi oldu, vergi və daimi dəstələr meydana çıxdı: beləcə erkən dövlət qurumları yarandı.

Azərbaycanın ilk dövlət qurumları Urmiya gölü hövzəsində yarandı. Bu bölgə Mesopotamiyanı Cənubi Qafqazla birləşdirən yollar üzərində idi. Ona görə yerli tayfalar Şumer, Akkad və Assuriya ilə həm ticarət edir, həm də müharibə aparırdı.

Aratta

Aratta Azərbaycan ərazisində məlum olan ilk dövlət qurumudur. O, e.ə. III minilliyin birinci yarısında Urmiya gölü hövzəsində yaranmışdı.

Aratta haqqında məlumat Şumer dastanlarından gəlir: onlarda Uruk hökmdarı Enmerkarın Arattanı özünə tabe etmək cəhdlərindən danışılır. Aratta qiymətli daşları, metalları və bacarıqlı ustaları ilə məşhur idi. O, Şumerə daş və metal göndərir, əvəzində taxıl alırdı. Bu əlaqələr göstərir ki, artıq o dövrdə Azərbaycan tayfaları qədim Şərqin iqtisadi həyatına qoşulmuşdu.

Lullubi və Kuti

Lullubilər Urmiya gölünün cənubunda, Zaqros dağlarında yaşayırdı. E.ə. XXIII əsrdə onların dövləti Akkadla müharibə aparırdı. Akkad hökmdarı Naram-Suen lullubiləri məğlub etdi və bu qələbəni məşhur zəfər stelində təsvir etdirdi; məğlub olan lullubi hökmdarı Satuni idi. Digər lullubi hökmdarı Anubanininin qaya üzərindəki təsviri və akkad dilində yazısı da qalmışdır.

Kutilər Urmiya hövzəsində və Zaqrosda yaşayan döyüşkən tayfalar idi. E.ə. XXIII əsrin sonu – XXII əsrdə onlar Akkad dövlətini darmadağın etdilər və Mesopotamiyanı təxminən 100 il idarə etdilər. Sonda Uruk hakimi Utuhegal son kuti hökmdarı Tiriqanı məğlub edərək kutiləri Mesopotamiyadan qovdu. Bu hadisə Azərbaycan tayfalarının qədim Şərq tarixində mühüm rol oynadığını göstərir.

Su, turukki, naxç və gərgər tayfaları

Su tayfaları Urmiya gölü hövzəsində yaşayırdı və Mesopotamiya mənbələrində xatırlanır.
Turukkilər Urmiya hövzəsində və Zaqrosda yaşayırdı. E.ə. II minilliyin əvvəllərində onlar güclü tayfa birliyi kimi Assuriya ilə mübarizə aparırdı.
Naxç tayfaları Naxçıvan ərazisində yaşamışdır; onların adı Naxçıvan toponimi ilə əlaqələndirilir.
Gərgərlər (qarqarlar) Azərbaycanın şimalında yaşayan qədim tayfalardır; sonralar Albaniyanın tayfaları sırasında xatırlanırlar. Mənbələrə görə, alban əlifbası qarqar dili əsasında yaradılmışdı.

Bu tayfaların çoxu sonrakı dövlətlərin, məsələn, Manna və Albaniyanın əhalisinin tərkibinə daxil oldu.

Yadda saxla

İlk dövlət qurumları e.ə. III minillikdə Urmiya gölü hövzəsində yarandı.
Aratta – ilk dövlət qurumu (e.ə. III minilliyin I yarısı); Şumer dastanları, Uruk hökmdarı Enmerkar.
Lullubi – Naram-Suenin zəfər steli (məğlub hökmdar Satuni); Anubanininin qayaüstü təsviri.
Kuti – Akkadı darmadağın edib Mesopotamiyanı ~100 il idarə etdi; Utuhegal son hökmdar Tiriqanı məğlub etdi.
Turukkilər e.ə. II minilliyin əvvəlində Assuriya ilə vuruşurdu; naxç adı Naxçıvanla, gərgərlər Albaniya ilə bağlıdır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı tayfalar Mesopotamiyanı təxminən bir əsr idarə etmişdi və onların hakimiyyətinə necə son qoyuldu?
Həlli
1. Urmiya hövzəsi və Zaqrosda yaşayan kutilər e.ə. XXIII əsrin sonu – XXII əsrdə Akkad dövlətini darmadağın etdilər.
2. Bundan sonra onlar Mesopotamiyanı təxminən 100 il idarə etdilər.
3. Kutilərin hakimiyyətinə Uruk hakimi Utuhegal son qoydu: o, son kuti hökmdarı Tiriqanı məğlub etdi və kutiləri ölkədən qovdu.
Cavab: kutilər; Utuhegal Tiriqanı məğlub edərək onları Mesopotamiyadan çıxardı.
Misal 2
Uyğunluğu müəyyən edin:
1. Aratta
2. Lullubi
3. Kuti
a) Naram-Suenin zəfər steli b) Uruk hökmdarı Enmerkar haqqında Şumer dastanları c) Utuhegalın qələbəsi
Həlli
1. Aratta haqqında əsas məlumat Şumer dastanlarındadır: Enmerkar onu tabe etməyə çalışırdı → b.
2. Lullubilər üzərində qələbəni Akkad hökmdarı Naram-Suen öz zəfər stelində təsvir etdirdi → a.
3. Kutiləri Mesopotamiyadan Uruk hakimi Utuhegal qovdu → c.
Cavab: 1-b, 2-a, 3-c.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Azərbaycan ərazisində məlum olan ilk dövlət qurumu hansıdır?
1. Manna
2. Albaniya
3. Aratta
4. Atropatena
5. İskit şahlığı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Aratta
Aratta e.ə. III minilliyin birinci yarısında yaranıb. Manna, İskit şahlığı, Atropatena və Albaniya xeyli sonra, e.ə. I minillikdə meydana çıxıb.
Akkad hökmdarı Naram-Suenin zəfər stelində hansı tayfalar üzərində qələbə təsvir olunub?
1. kutilər
2. lullubilər
3. turukkilər
4. naxçlar
5. gərgərlər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B lullubilər
Stel Naram-Suenin lullubilər və onların hökmdarı Satuni üzərində qələbəsinə həsr olunub.
Adı Naxçıvan toponimi ilə əlaqələndirilən qədim tayfalar hansılardır?
1. kutilər
2. gərgərlər
3. turukkilər
4. naxçlar
5. lullubilər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D naxçlar
Naxçıvan ərazisində yaşamış naxç tayfalarının adı Naxçıvan toponimi ilə əlaqələndirilir.

Tipik səhvlər

Kutiləri və lullubiləri qarışdırmaq: Naram-Suenin steli lullubilərə, Mesopotamiyanı 100 il idarə etmək və Utuhegalın qələbəsi kutilərə aiddir.
Arattanın tarixini e.ə. I minilliyə aid etmək: Aratta e.ə. III minilliyin birinci yarısına aiddir və Manna ilə qarışdırılmamalıdır.
Bütün bu tayfaları eyni dövrə aid etmək: Aratta, Lullubi və Kuti e.ə. III minilliyə, turukkilərin Assuriya ilə mübarizəsi isə e.ə. II minilliyin əvvəlinə aiddir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et