Rusiyanın məqsədləri və işğalın başlanması
Rusiya Cənubi Qafqazı ələ keçirməklə Xəzər sahillərində möhkəmlənmək, Şərqə gedən ticarət yollarına nəzarət etmək, bu bölgədə Qacarlar dövlətini və Osmanlı imperiyasını sıxışdırmaq istəyirdi. Azərbaycanın xanlıqlara parçalanması və xanlar arasındakı çəkişmələr işğalı asanlaşdırırdı.
- 1796-cı ildə general V. Zubovun qoşunu Dərbənd, Quba və Bakını tutdu, lakin II Yekaterinanın ölümündən sonra I Pavel qoşunu geri çağırdı.
- 1801-ci ildə Kartli-Kaxeti çarlığı Rusiyaya birləşdirildi. Ondan asılı olan Azərbaycan torpaqları, yəni Qazax, Şəmşəddil və Borçalı sultanlıqları da Rusiyanın tərkibinə qatıldı. Tiflis Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı əsas dayağına çevrildi.
- 1802-ci ildə general P. Sisianov Qafqazdakı Rusiya qoşunlarının baş komandanı təyin edildi. O, xanlıqları güc yolu ilə tabe etmək siyasəti yeridirdi.
Car-Balakən və İlisunun işğalı
Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən Car-Balakən camaatlıqları xanı olmayan, kənd icmalarının birləşdiyi azad qurumlar idi. Onlar qonşu Kaxetiyaya tez-tez yürüş edirdilər, ona görə bu bölgə Rusiya üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.
- 1803-cü ildə general Qulyakovun qoşunu Car-Balakənə hücum etdi. Car-Balakən camaatlığı Rusiyanın hakimiyyətini qəbul etməyə və bac verməyə məcbur oldu.
- Elə həmin il İlisu sultanlığı da Rusiyanın tabeliyinə keçdi.
Beləliklə, Azərbaycanın şimal-qərb torpaqları Gəncədən əvvəl ələ keçirildi. Lakin yerli əhali işğalla barışmadı və sonrakı illərdə dəfələrlə üsyan etdi.
Gəncənin qəhrəmancasına müdafiəsi
Gəncə xanlığı Tiflisdən Qarabağa, Şirvana və Bakıya gedən yolların üstündə yerləşirdi, ona görə Rusiya onu Azərbaycanın “açarı” sayırdı. Xanlığı Cavad xan Ziyadoğlu-Qacar idarə edirdi.
- Sisianov Gəncənin guya keçmişdə Gürcüstana tabe olduğunu bəhanə gətirərək qalanın təslim edilməsini tələb etdi. Cavad xan bu tələbi rədd etdi.
- 1803-cü ilin sonunda Rusiya qoşunu Gəncə qalasını mühasirəyə aldı. Mühasirə təxminən bir ay davam etdi.
- 1804-cü ilin yanvarında qala hücumla alındı. Cavad xan oğlu Hüseynqulu ağa ilə birlikdə qalanı müdafiə edərkən həlak oldu. İşğalçılar şəhər əhalisinə amansız divan tutdular, məsciddə sığınacaq tapan insanlar da öldürüldü.
Nəticələr: Gəncə xanlığı ləğv edildi, onun ərazisi Yelizavetpol dairəsi adı ilə Gürcüstan quberniyasına birləşdirildi. Şəhərin adı I Aleksandrın həyat yoldaşı Yelizavetanın şərəfinə Yelizavetpol qoyuldu. Gəncənin işğalı Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasındakı ziddiyyətləri kəskinləşdirdi və 1804-cü ildə Rusiya–Qacar müharibəsi başladı (1804–1813).
Yadda saxla
- 1801: Kartli-Kaxeti ilə birlikdə Qazax, Şəmşəddil və Borçalı sultanlıqları Rusiyaya qatıldı.
- 1802: P. Sisianov Qafqazda Rusiya qoşunlarının baş komandanı təyin edildi.
- 1803: Car-Balakən camaatlığı (general Qulyakov) və İlisu sultanlığı Rusiyaya tabe edildi.
- 1803-cü ilin sonu – 1804-cü ilin yanvarı: Gəncənin mühasirəsi və süqutu; Cavad xan qəhrəmancasına həlak oldu.
- Gəncə xanlığı ləğv edildi, şəhər Yelizavetpol adlandırıldı.
- Gəncənin işğalından sonra 1804–1813-cü illərin Rusiya–Qacar müharibəsi başladı.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Rusiya üçün Gəncənin tutulması niyə vacib idi və Sisianov hücuma hansı bəhanə ilə başladı?
Həlli
- Coğrafi mövqe: Gəncə Tiflisdən Qarabağa, Şirvana və Bakıya gedən yolların üstündə idi. Gəncəni tutan Azərbaycanın içərilərinə yol açırdı, ona görə Rusiya onu “açar” sayırdı.
- Bəhanə: Sisianov Gəncənin guya keçmişdə Gürcüstana tabe olduğunu iddia etdi. Gürcüstan artıq 1801-ci ildə Rusiyaya birləşdirildiyindən, o, Gəncəni də Rusiyanın “haqlı” payı kimi təqdim edirdi.
- Cavab: Cavad xan təslim olmaqdan imtina etdi, qala mühasirəyə alındı və 1804-cü ilin yanvarında hücumla tutuldu.
Nəticə: Gəncənin strateji mövqeyi Rusiyanı hücuma sövq etdi, “Gürcüstana tabe olma” iddiası isə sadəcə bəhanə idi.
Misal 2
Hadisələri illərlə uyğunlaşdırın: a) Car-Balakən camaatlığının işğalı; b) Kartli-Kaxetinin Rusiyaya birləşdirilməsi; c) Gəncə qalasının alınması; d) Sisianovun baş komandan təyin edilməsi. İllər: 1801, 1802, 1803, 1804.
Həlli
- Hər şey Gürcüstanın birləşdirilməsi ilə başladı: b) 1801.
- Bundan sonra işğalı aparacaq komandan təyin edildi: d) 1802.
- Əvvəlcə şimal-qərb torpaqları tutuldu: a) 1803.
- Mühasirə 1803-cü ilin sonunda başlasa da, qala 1804-cü ilin yanvarında alındı: c) 1804.
Cavab: a 1803, b 1801, c 1804, d 1802.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Gəncə qalası Rusiya qoşunları tərəfindən hansı ildə alındı?
- 1801
- 1803
- 1804
- 1806
- 1813
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C 1804
Mühasirə 1803-cü ilin sonunda başlamışdı, qala isə 1804-cü ilin yanvarında hücumla alındı.
İşğaldan sonra Gəncə şəhərinə hansı ad verildi?
- Yelizavetpol
- Aleksandropol
- Yekaterinodar
- Vladiqafqaz
- Georgiyevsk
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Yelizavetpol
Şəhər I Aleksandrın həyat yoldaşı Yelizavetanın şərəfinə Yelizavetpol adlandırıldı, Gəncə xanlığı isə ləğv edildi.
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
- Gəncənin işğalı
- Kartli-Kaxeti çarlığının Rusiyaya birləşdirilməsi
- Car-Balakən camaatlığının işğalı
- 1, 2, 3
- 2, 3, 1
- 3, 2, 1
- 2, 1, 3
- 3, 1, 2
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B 2, 3, 1
Kartli-Kaxeti 1801-ci ildə birləşdirildi, Car-Balakən 1803-cü ildə işğal olundu, Gəncə qalası 1804-cü ildə alındı. Deməli, düzgün ardıcıllıq 2, 3, 1-dir.
Tipik səhvlər
- Gəncənin işğalını 1803-cü ilə aid etmək: mühasirə 1803-cü ilin sonunda başlasa da, qala 1804-cü ilin yanvarında alındı.
- Car-Balakən və İlisunun işğalını Gəncədən sonraya aid etmək: onlar 1803-cü ildə, Gəncədən əvvəl tabe edildi.
- Qazax, Şəmşəddil və Borçalının ayrıca hərbi yürüşlə tutulduğunu düşünmək: onlar 1801-ci ildə Kartli-Kaxeti ilə birlikdə Rusiyaya qatıldı.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.