Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Azərbaycan 1917-1920-ci illərdə

İkinci rus inqilabı (1917) və onun Şimali Azərbaycana təsiri

1917-ci ilin fevralında Rusiyada monarxiya devrildi. Azərbaycan tarixində bu hadisə ikinci rus inqilabı adlanır, birincisi 1905–1907-ci illər inqilabıdır. Sonrakı bir il ərzində Cənubi Qafqazda hakimiyyət orqanları tez-tez dəyişdi, Bakıda isə bolşeviklər azərbaycanlılara qarşı soyqırımı törətdilər. Bu mövzu Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin necə yarandığını anlamaq üçün açardır.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 9

Fevral inqilabı və Xüsusi Cənubi Qafqaz Komitəsi

1917-ci ilin fevralında Rusiyada çar hakimiyyəti devrildi, II Nikolay taxtdan imtina etdi və hakimiyyət Müvəqqəti hökumətin əlinə keçdi.

  • 1917-ci ilin martında Müvəqqəti hökumət Cənubi Qafqazı idarə etmək üçün Tiflisdə Xüsusi Cənubi Qafqaz Komitəsini (OZAKOM) yaratdı. Komitənin sədri V. Xarlamov idi, Azərbaycandan onun tərkibinə M.Y. Cəfərov daxil edildi.
  • Bakıda Bakı Fəhlə Deputatları Soveti yarandı. Ona rəhbərliyi tezliklə bolşeviklər, xüsusən S. Şaumyan ələ aldı.
  • İnqilabdan sonra Azərbaycanda milli hərəkat canlandı, siyasi partiyalar, o cümlədən Müsavat, açıq fəaliyyətə başladı.

Oktyabr çevrilişi və Cənubi Qafqaz Komissarlığı

1917-ci il oktyabrın 25-də bolşeviklər Petroqradda hakimiyyəti ələ keçirdilər. Cənubi Qafqazın əsas siyasi qüvvələri bu çevrilişi tanımadı.

  • 1917-ci ilin noyabrında Tiflisdə yerli hakimiyyət orqanı, Cənubi Qafqaz Komissarlığı yaradıldı. Onun sədri E. Gegeçkori idi, tərkibinə azərbaycanlı nümayəndələr, o cümlədən F.X. Xoyski daxil idi. Komissarlıq sovet hakimiyyətini tanımırdı, OZAKOM isə fəaliyyətini dayandırdı.
  • Bakıda bolşeviklərin rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti şəhərdə hakimiyyəti ələ almağa çalışırdı. 1917-ci ilin dekabrında Lenin S. Şaumyanı Qafqaz işləri üzrə fövqəladə komissar təyin etdi.

Nəticədə Bakı ilə Tiflis arasında qarşıdurma yarandı: Bakıda bolşeviklər, Azərbaycanın qalan hissəsində isə Komissarlıq nüfuzlu idi.

Cənubi Qafqaz Seymi

1918-ci ilin yanvarında bolşeviklər Ümumrusiya Müəssislər Məclisini qovdular. Bundan sonra Məclisə Cənubi Qafqazdan seçilmiş deputatlar 1918-ci ilin fevralında Tiflisdə Cənubi Qafqaz Seymini yaratdılar. Seymin sədri N. Çxeidze idi.

  • Seymdə Azərbaycanı 44 deputat təmsil edirdi; onların ən böyük fraksiyası Müsavat və Bitərəf Demokratik Qrup idi.
  • 1918-ci il aprelin 22-də Seym Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasını (ZDFR) elan etdi.
  • Federasiya daxili ziddiyyətlər üzündən uzun yaşamadı: 1918-ci il mayın 26-da Gürcüstan müstəqilliyini elan etdi və Seym buraxıldı.
  • Mayın 27-də Seymin azərbaycanlı üzvləri Azərbaycan Milli Şurasını yaratdılar (sədr M.Ə. Rəsulzadə), mayın 28-də isə Azərbaycanın müstəqilliyi elan olundu.

Bakı Sovetinin soyqırımı siyasəti və Bakı XKS

Bakı Soveti azərbaycanlıların milli hərəkatını boğmaq və şəhərdə tam hakimiyyəti ələ almaq istəyirdi. Bunun üçün o, erməni Daşnaksütyun partiyasının silahlı dəstələri ilə birləşdi.

  • 1918-ci ilin mart ayının sonu və aprelin əvvəlində bolşevik və daşnak dəstələri Bakıda minlərlə dinc azərbaycanlını qətlə yetirdilər. Qırğınlar Şamaxı, Quba və başqa bölgələrdə də davam etdi; Qubada daşnak Amazaspın dəstələri vəhşilik törətdi.
  • Mart hadisələrindən sonra, 1918-ci il aprelin 25-də, Bakı Xalq Komissarları Soveti (Bakı XKS) yaradıldı. Onun sədri S. Şaumyan idi. Bakı XKS neft sənayesini milliləşdirdi və Gəncəyə yürüş təşkil etdi, lakin məğlub oldu.
  • 1918-ci il iyulun 31-də Bakı XKS istefa verdi, Bakıda hakimiyyət Sentrokaspi diktaturasına keçdi.

1998-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin fərmanı ilə 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edildi.

Yadda saxla

  1. Fevral 1917 ikinci rus inqilabıdır; Müvəqqəti hökumət Cənubi Qafqazda OZAKOM-u yaratdı (mart 1917, üzvlərdən biri M.Y. Cəfərov).
  2. Noyabr 1917: Tiflisdə Cənubi Qafqaz Komissarlığı (sədr E. Gegeçkori) yaradıldı, o, sovet hakimiyyətini tanımırdı.
  3. Fevral 1918: Cənubi Qafqaz Seymi (sədr N. Çxeidze); 22 aprel 1918: ZDFR; 26 may 1918: Seym buraxıldı.
  4. Mart 1918: Bakı Soveti və daşnakların azərbaycanlılara qarşı soyqırımı; 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günüdür.
  5. 25 aprel 1918: Bakı XKS (sədr S. Şaumyan); 31 iyul 1918: istefa və Sentrokaspi diktaturası.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Hakimiyyət orqanlarını onların rəhbərləri və yaranma tarixləri ilə uyğunlaşdırın: OZAKOM, Cənubi Qafqaz Komissarlığı, Cənubi Qafqaz Seymi, Bakı XKS.

    Həlli

    1. OZAKOM: Müvəqqəti hökumətin orqanı idi, Fevral inqilabından sonra, mart 1917-də yaradıldı, sədri V. Xarlamov.
    2. Cənubi Qafqaz Komissarlığı: Oktyabr çevrilişini tanımayan yerli qüvvələrin orqanı idi, noyabr 1917-də yaradıldı, sədri E. Gegeçkori.
    3. Cənubi Qafqaz Seymi: Müəssislər Məclisi qovulduqdan sonra, fevral 1918-də açıldı, sədri N. Çxeidze.
    4. Bakı XKS: Mart soyqırımından sonra, 25 aprel 1918-də yaradıldı, sədri S. Şaumyan.

    Yadda saxlamaq üçün: OZAKOM və Komissarlıq inqilablara cavab idi, Seym Müəssislər Məclisinin əvəzinə yarandı, Bakı XKS isə Bakıda bolşevik hakimiyyəti idi.

  2. Misal 2

    Cənubi Qafqaz Seyminin dağılması Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edilməsinə necə yol açdı?

    Həlli

    1. 22 aprel 1918: Seym Rusiyadan ayrılaraq ZDFR-i elan etdi. Gürcü, Azərbaycan və erməni nümayəndələrinin məqsədləri isə fərqli idi.
    2. 26 may 1918: daxili ziddiyyətlər üzündən Gürcüstan federasiyadan çıxıb müstəqilliyini elan etdi, Seym buraxıldı.
    3. 27 may 1918: Seymin azərbaycanlı deputatları Azərbaycan Milli Şurasını yaratdı, sədr M.Ə. Rəsulzadə seçildi.
    4. 28 may 1918: Milli Şura Azərbaycanın müstəqilliyini elan etdi.

    Nəticə: federasiyanın dağılması azərbaycanlı deputatların öz milli dövlətini qurmasına yol açdı.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin (Bakı XKS) sədri kim idi?

    1. N. Nərimanov
    2. S. Şaumyan
    3. E. Gegeçkori
    4. N. Çxeidze
    5. M.Ə. Rəsulzadə
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B S. Şaumyan

    1918-ci il aprelin 25-də yaradılan Bakı XKS-na S. Şaumyan rəhbərlik edirdi. E. Gegeçkori Cənubi Qafqaz Komissarlığının, N. Çxeidze Seymin, M.Ə. Rəsulzadə isə Azərbaycan Milli Şurasının sədri idi.

  2. Hakimiyyət orqanlarının yaranma ardıcıllığını müəyyən edin:

    1. Bakı XKS
    2. OZAKOM
    3. Cənubi Qafqaz Seymi
    4. Cənubi Qafqaz Komissarlığı
    1. 2, 3, 4, 1
    2. 4, 2, 3, 1
    3. 2, 4, 1, 3
    4. 2, 4, 3, 1
    5. 1, 2, 4, 3
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D 2, 4, 3, 1

    OZAKOM mart 1917, Komissarlıq noyabr 1917, Seym fevral 1918, Bakı XKS aprel 1918-də yaradıldı. Deməli, ardıcıllıq 2, 4, 3, 1-dir.

  3. Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü hansı tarixdə qeyd olunur?

    1. 20 yanvar
    2. 26 fevral
    3. 31 mart
    4. 28 may
    5. 15 iyun
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 31 mart

    1918-ci ilin martında Bakı Soveti və daşnak dəstələrinin törətdiyi qırğınların xatirəsinə 1998-ci ildə 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edildi.

Tipik səhvlər

  • Fevral inqilabını birinci rus inqilabı saymaq: birinci 1905–1907-ci illər inqilabıdır, 1917-ci ilin fevralı ikinci rus inqilabıdır.
  • Cənubi Qafqaz Komissarlığını bolşevik orqanı hesab etmək: o, sovet hakimiyyətini tanımırdı; bolşevik orqanı Bakı XKS idi.
  • OZAKOM ilə Komissarlığı qarışdırmaq: OZAKOM Müvəqqəti hökumətin orqanı idi (mart 1917), Komissarlıq isə Oktyabr çevrilişindən sonra yerli qüvvələrin yaratdığı orqan idi (noyabr 1917).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et