Azərbaycan SSR 1920–1930-cu illərdə: sovet hökumətinin sosial-iqtisadi və mədəni tədbirləri

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində (1920–1921) “hərbi kommunizm” siyasəti yeridildi. Azərbaycan İnqilab Komitəsi (sədr N.Nərimanov) bir sıra dekretlər verdi:

• 5 may 1920 – torpaq haqqında dekret: bəy və xan torpaqları müsadirə edildi;
• 24 may 1920 – neft sənayesi milliləşdirildi; sonra banklar, Xəzər ticarət donanması və iri müəssisələr də dövlətə keçdi;
• azad ticarət qadağan olundu, ümumi əmək mükəlləfiyyəti tətbiq edildi, ərzaq kartoçka ilə paylanırdı.

Ərzaq sapalağına görə kəndli artıq taxılını və digər məhsullarını dövlətə məcburi təhvil verməli idi. Əslində kəndlidən çox vaxt ailəsinin dolanması üçün lazım olan ərzaq da alınırdı. Bu, kəndlilərin narazılığına və üsyanlara səbəb oldu, kənd təsərrüfatı geriləməyə başladı.

1921-ci ildə Sovet Rusiyasında, ardınca Azərbaycanda Yeni İqtisadi Siyasətə (NEP) keçildi:

• ərzaq sapalağı ərzaq vergisi (natural vergi) ilə əvəz olundu: kəndli vergini ödədikdən sonra qalan məhsulu bazarda sata bilərdi;
• azad ticarətə icazə verildi, xırda və orta müəssisələr icarəyə verildi;
• xarici kapitala konsessiyalar verildi, kooperasiya inkişaf etdi, pul islahatı aparıldı;
• iri sənaye, banklar və xarici ticarət dövlətin əlində qaldı.

Azərbaycan kəndində torpaq-su islahatı aparıldı. 1926-cı ildə Bakı ilə Sabunçu arasında SSRİ-də ilk elektrikləşdirilmiş dəmir yolu işə düşdü. NEP iqtisadiyyatı qısa müddətdə bərpa etdi, lakin 20-ci illərin sonunda ondan imtina edildi.

Neft sənayesi 20-ci illərdə bərpa olunub yeniləşdirildi, 20-ci illərin sonundan isə sənayeləşdirmə başladı. Əsas diqqət neft sənayesinə yönəlmişdi:

• zərbəli qazma əvəzinə fırlanma (rotor) üsulu ilə qazma tətbiq edildi, yeni yataqlar işlənildi;
• Bibiheybət buxtası doldurularaq dənizdən qazanılmış ərazidə neft çıxarıldı;
• Bakı neftçiləri birinci beşilliyin neft planını 2,5 ildə yerinə yetirdilər;
• neft maşınqayırması, elektrik stansiyaları, yüngül və yeyinti sənayesi müəssisələri tikildi.

Kənddə 1929-cu ildən kütləvi kollektivləşdirmə başladı: kəndlilər kolxozlarda birləşdirildi, dövlət təsərrüfatları (sovxozlar) yaradıldı. Varlı kəndlilər “qolçomaq” adlandırılıb sinif kimi ləğv edildi: əmlakları müsadirə olundu, özləri sürgün edildi. Zorakılıq kəndli üsyanlarına səbəb oldu, lakin onlar silah gücünə yatırıldı. 30-cu illərin sonunda kollektivləşdirmə əsasən başa çatdı.

• Savadsızlığın ləğvi kampaniyası aparıldı, böyüklər üçün kurslar açıldı; 30-cu illərin əvvəlində ümumi icbari ibtidai təhsil tətbiq olundu.
• Əlifba dəyişdirildi: 20-ci illərdə ərəb qrafikası latın qrafikalı əlifba ilə əvəzləndi (Yeni Əlifba Komitəsinə S.Ağamalıoğlu başçılıq edirdi); 1929-cu ildə ərəb əlifbası tamamilə ləğv edildi; 1939-cu ildə kiril qrafikasına keçmək qərara alındı.
• 1926-cı ildə Bakıda Birinci Türkoloji Qurultay keçirildi, türk xalqlarına latın əlifbasına keçmək tövsiyə olundu.
• 1920-ci ildə qadınlar üçün Əli Bayramov adına klub açıldı, qadınların çadradan azad olunması kampaniyası aparıldı.
• Ali məktəblər açıldı: 1921-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası, həmçinin pedaqoji və politexnik institutlar. 1923-cü ildə Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti yaradıldı.

• Teatr və musiqi: C.Cabbarlının “Sevil”, “Almaz”, “Od gəlini” pyesləri səhnəyə qoyuldu. 1927-ci ildə R.Qliyerin “Şahsənəm”, 1935-ci ildə M.Maqomayevin “Nərgiz”, 1937-ci ildə Ü.Hacıbəylinin “Koroğlu” operaları tamaşaya qoyuldu.
• Kino: 1929-cu ildə “Sevil” filmi çəkildi.
• 1938-ci ildə Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyü keçirildi.
• Memarlıq: konstruktivizm üslubu yayıldı, fəhlə qəsəbələri salındı, 1936-cı ildə Bakıda Hökumət Evinin tikintisinə başlandı.

Mədəniyyət sahəsindəki uğurlar sovet ideologiyasının ciddi nəzarəti altında əldə olunurdu: milli və dini ənənələr məhdudlaşdırılırdı.