Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Üçüncü respublika – Azərbaycan Respublikası

Dövlət müstəqilliyinin bərpası və Birinci Qarabağ müharibəsi

1980-ci illərin sonunda Dağlıq Qarabağ ətrafında başlayan münaqişə və SSRİ-nin dağılması Azərbaycanı müstəqilliyin bərpasına gətirdi. 1991-ci ildə müstəqillik bərpa olundu, lakin ölkə eyni vaxtda müharibə və daxili hakimiyyət böhranı ilə üzləşdi. İmtahanda sənədlərin adları, tarixlər və hadisələrin ardıcıllığı əsas yer tutur.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 10

Müstəqilliyin bərpasına gedən yolda (1988–1990)

  • 1988-ci ilin fevralında DQMV-nin erməni separatçıları vilayətin Ermənistana birləşdirilməsini tələb etdilər. Eyni zamanda Ermənistandan azərbaycanlıların kütləvi qovulması başladı.
  • 1988-ci ilin noyabr-dekabrında Bakıda, indiki Azadlıq meydanında kütləvi mitinqlər keçirildi. Milli azadlıq hərəkatı genişləndi, 1989-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi yarandı.
  • 1989-cu il yanvarın 12-də Moskva DQMV-də A. Volskinin başçılığı ilə Xüsusi İdarəetmə Komitəsi yaratdı, vilayət faktiki olaraq Azərbaycanın idarəsindən çıxarıldı.
  • 1989-cu il sentyabrın 23-də Ali Sovet “Azərbaycan SSR-in suverenliyi haqqında” Konstitusiya Qanunu qəbul etdi. Bu, hələ SSRİ-nin tərkibində suverenlik idi.
  • 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunları Bakıya yeridildi və dinc əhalini qətlə yetirdi: 20 Yanvar faciəsi. Heydər Əliyev yanvarın 21-də Moskvada Azərbaycanın daimi nümayəndəliyində bu cinayəti pislədi.

Müstəqilliyin bərpası (1991)

  • 30 avqust 1991: Ali Sovet “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında” Bəyannamə qəbul etdi.
  • 8 sentyabr 1991: ümumxalq seçkilərində Ayaz Mütəllibov prezident seçildi.
  • 18 oktyabr 1991: “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı qəbul olundu. Akt Azərbaycan Respublikasını 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş AXC-nin varisi elan etdi.
  • 9 noyabr 1991: Azərbaycanın müstəqilliyini ilk tanıyan dövlət Türkiyə oldu.
  • 26 noyabr 1991: Ali Sovet DQMV-ni ləğv etdi.
  • 29 dekabr 1991: referendumda xalq Konstitusiya Aktını təsdiqlədi.
  • 2 mart 1992: Azərbaycan BMT-yə üzv qəbul edildi.

Birinci Qarabağ müharibəsi və Xocalı soyqırımı

1991–1992-ci illərdə münaqişə açıq müharibəyə çevrildi. Erməni silahlı qüvvələri keçmiş sovet ordusunun hissələrindən kömək alırdı.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı birləşmələri keçmiş sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini yerlə-yeksan etdi. Rəsmi məlumata görə 613 dinc sakin, o cümlədən 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca qətlə yetirildi, 1275 nəfər əsir götürüldü. Bu cinayət Xocalı soyqırımı kimi tarixə düşdü.

Sonra Şuşa (8 may 1992) və Laçın (18 may 1992) işğal olundu, 1993-cü ildə isə Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan itirildi. Nəticədə ölkə ərazisinin təxminən 20%-i işğal altına düşdü.

Hakimiyyət uğrunda çəkişmələr və ordunun uğurlu hücumu

Xocalı faciəsindən sonra 1992-ci il martın 6-da Ayaz Mütəllibov istefa verdi, prezident səlahiyyətlərini müvəqqəti olaraq Ali Sovetin sədri Yaqub Məmmədov icra etdi. Mayın 14-də Ali Sovet Mütəllibovu hakimiyyətə qaytarmağa cəhd etdi, lakin mayın 15-də Xalq Cəbhəsinin tərəfdarları onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı. 1992-ci il iyunun 7-də keçirilən prezident seçkilərində Əbülfəz Elçibəy qalib gəldi.

1992-ci ilin yayında Azərbaycan ordusu uğurlu hücum əməliyyatı keçirdi: Ağdərə rayonunun böyük hissəsi və onlarla kənd azad edildi. Lakin uğur möhkəmləndirilmədi, daxili çəkişmələr ordunu zəiflətdi. 1993-cü ilin iyununda Gəncədə qiyam baş verdi, ölkə vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üzləşdi. Xalqın tələbi ilə Bakıya dəvət olunan Heydər Əliyev 15 iyun 1993-cü ildə Ali Sovetin sədri seçildi; bu gün Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd olunur.

Yadda saxla

  1. 20 Yanvar 1990: sovet qoşunlarının Bakıda dinc əhaliyə qarşı törətdiyi qırğın.
  2. 30 avqust 1991: müstəqilliyin bərpası haqqında Bəyannamə; 18 oktyabr 1991: Konstitusiya Aktı; 29 dekabr 1991: referendum.
  3. Müstəqilliyi ilk tanıyan dövlət Türkiyədir (9 noyabr 1991); 2 mart 1992: BMT üzvlüyü.
  4. Xocalı soyqırımı: 25–26 fevral 1992, 613 dinc sakin qətlə yetirildi.
  5. 1992: Mütəllibovun istefası (6 mart), Elçibəyin seçilməsi (7 iyun), Ağdərə istiqamətində uğurlu hücum.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün: 1. Konstitusiya Aktının qəbulu; 2. Xocalı soyqırımı; 3. müstəqilliyin bərpası haqqında Bəyannamənin qəbulu; 4. 20 Yanvar faciəsi; 5. Ə. Elçibəyin prezident seçilməsi.

    Həlli

    Tarixləri yazırıq:

    • 20 Yanvar faciəsi: 1990 (4);
    • Bəyannamə: 30 avqust 1991 (3);
    • Konstitusiya Aktı: 18 oktyabr 1991 (1);
    • Xocalı: 25–26 fevral 1992 (2);
    • Elçibəyin seçilməsi: 7 iyun 1992 (5).

    Cavab: 4, 3, 1, 2, 5.

  2. Misal 2

    Hansı sənəd müstəqil Azərbaycan dövlətinin hüquqi əsasını yaratdı və Azərbaycan Respublikasının AXC-nin varisi olduğunu təsbit etdi? Bu sənəd necə təsdiqləndi?

    Həlli

    Üç sənədi müqayisə edirik:

    • 1989-cu il Konstitusiya Qanunu suverenliyi hələ SSRİ-nin tərkibində elan edirdi.
    • 30 avqust 1991-ci il Bəyannaməsi müstəqilliyi bərpa etmək niyyətini bildirən siyasi sənəd idi.
    • 18 oktyabr 1991-ci il Konstitusiya Aktı müstəqil dövlət quruluşunun əsaslarını müəyyən etdi və Azərbaycan Respublikasını AXC-nin varisi elan etdi.

    Cavab: “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı; o, 29 dekabr 1991-ci il referendumunda xalq tərəfindən təsdiqləndi.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini ilk tanıyan dövlət hansıdır?

    1. Rusiya
    2. İran
    3. Türkiyə
    4. ABŞ
    5. Gürcüstan
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C Türkiyə

    Türkiyə 1991-ci il noyabrın 9-da Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət oldu.

  2. Xocalı soyqırımı nə vaxt törədilmişdir?

    1. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə
    2. 1992-ci il mayın 8-də
    3. 1991-ci il oktyabrın 18-də
    4. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə
    5. 1993-cü il iyunun 15-də
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə

    Xocalı 25–26 fevral 1992-ci il gecəsi məhv edildi. 19–20 yanvar 1990 Qanlı Yanvar, 8 may 1992 Şuşanın işğalı, 18 oktyabr 1991 Konstitusiya Aktı, 15 iyun 1993 Milli Qurtuluş Günüdür.

  3. 1992-ci ildə baş vermiş hadisələrin düzgün ardıcıllığını göstərin: 1. Ə. Elçibəyin prezident seçilməsi; 2. A. Mütəllibovun istefası; 3. Ali Sovetin Mütəllibovu hakimiyyətə qaytarmaq cəhdi.

    1. 1, 2, 3
    2. 2, 3, 1
    3. 2, 1, 3
    4. 3, 2, 1
    5. 1, 3, 2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 2, 3, 1

    Mütəllibov 6 martda istefa verdi (2), mayın 14-də onu geri qaytarmaq cəhdi oldu (3), Elçibəy isə 7 iyunda prezident seçildi (1).

Tipik səhvlər

  • 30 avqust 1991-ci il Bəyannaməsini 18 oktyabr 1991-ci il Konstitusiya Aktı ilə qarışdırmaq: dövlət müstəqilliyinin hüquqi əsası Konstitusiya Aktıdır.
  • 1989-cu il suverenlik haqqında Konstitusiya Qanununu müstəqilliyin bərpası saymaq: o, hələ SSRİ-nin tərkibində qəbul edilmişdi.
  • Xocalı soyqırımını (25–26 fevral 1992) Şuşanın işğalı (8 may 1992) ilə qarışdırmaq.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et