Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

İkinci respublika – Azərbaycan SSR

Azərbaycan SSR XX əsrin 20-ci illərində: işğal, müqavimət və ərazi məsələləri

1920-ci il aprelin 28-də XI Qırmızı Ordunun Bakıya girməsi ilə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu. Bu mövzu bolşevik işğalını, xalqın müqavimətini, formal müstəqilliyin necə ləğv edildiyini və Dağlıq Qarabağ ilə Naxçıvanın statusunun necə müəyyənləşdiyini izah edir. İmtahanda tarixlər və səbəb-nəticə əlaqələri tez-tez soruşulur.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 10

Aprel işğalı və Azərbaycan SSR-in təşkili

1920-ci il aprelin 27-də bolşeviklər AXC parlamentinə hakimiyyəti 12 saat ərzində təhvil vermək barədə ultimatum verdilər. Bu zaman XI Qırmızı Ordu artıq Azərbaycan sərhədini keçmişdi. Qan tökülməməsi üçün parlament hakimiyyəti şərtlərlə təhvil vermək qərarına gəldi.

1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası elan edildi. Ali hakimiyyət orqanı Azərbaycan İnqilab Komitəsi (Azinqilabkom), hökumət isə Xalq Komissarları Soveti oldu, hər ikisinə Nəriman Nərimanov başçılıq edirdi. Parlamentin qoyduğu şərtlər, o cümlədən müstəqilliyin qorunması, yerinə yetirilmədi.

İlk sovet tədbirləri və işğalın nəticələri

Yeni hakimiyyət ölkəni sürətlə Sovet Rusiyasının modelinə uyğunlaşdırdı:

  • 1920-ci ilin mayında torpaq haqqında dekretlə bəy və xan torpaqları müsadirə edildi;
  • neft sənayesi, banklar, Xəzər ticarət donanması və iri müəssisələr milliləşdirildi;
  • Fövqəladə Komissiya (ÇK) yaradıldı, AXC-nin dövlət xadimlərinə, zabitlərinə və ziyalılarına qarşı repressiyalar başladı;
  • hərbi kommunizm siyasəti çərçivəsində kəndlilərdən ərzaq zorla alınırdı (ərzaq sapalağı).

Nəticələr: Azərbaycan faktiki müstəqilliyini itirdi, milli ordu ləğv edildi, Bakı nefti Sovet Rusiyasına daşınmağa başladı, milli ziyalıların və zabitlərin böyük hissəsi məhv edildi və ya mühacirətə getdi.

Sovet rejiminə qarşı müqavimət

Xalq işğalla barışmadı. 1920-ci ilin mayında ən iri çıxış olan Gəncə üsyanı başladı. Üsyançılar şəhəri bir neçə gün əllərində saxladılar, lakin Qırmızı Ordu üsyanı amansızlıqla yatırtdı, minlərlə insan həlak oldu. Həmin il Qarabağda, Zaqatalada və digər bölgələrdə də silahlı çıxışlar oldu, 1920-ci illərdə qaçaq dəstələrinin mübarizəsi davam etdi. Üsyanlar pərakəndə olduğu və qüvvələr bərabər olmadığı üçün məğlubiyyətlə nəticələndi.

“Müstəqil sovet Azərbaycanı” şüarının iflası və formal müstəqilliyin ləğvi

Bolşeviklər əvvəlcə Azərbaycan SSR-in müstəqil olduğunu bəyan edirdilər. Lakin:

  • 1920-ci il sentyabrın 30-da RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq müqaviləsi bağlandı: ordu, maliyyə, xarici ticarət, nəqliyyat və rabitənin idarəsi faktiki olaraq Moskvaya keçdi;
  • 1921-ci ilin mayında Sovetlərin I qurultayı Azərbaycan SSR-in ilk Konstitusiyasını qəbul etdi;
  • 1922-ci il martın 12-də Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan Zaqafqaziya Federasiyasında birləşdirildi, dekabrda bu ittifaq Zaqafqaziya SFSR-ə çevrildi;
  • 1922-ci il dekabrın 30-da Azərbaycan ZSFSR-in tərkibində SSRİ-yə daxil oldu. Beləliklə, formal müstəqillik də ləğv edildi.

1936-cı il SSRİ Konstitusiyası ilə ZSFSR ləğv olundu və Azərbaycan SSR SSRİ-yə birbaşa daxil oldu.

Ərazi bütövlüyünə qəsdlər: Zəngəzur, Dağlıq Qarabağ və Naxçıvan

  • Ermənistan sovetləşdikdən sonra Zəngəzurun qərb hissəsi Ermənistana verildi. Bununla Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşdü.
  • 1921-ci il iyulun 5-də RK(b)P MK-nın Qafqaz bürosu Dağlıq Qarabağı geniş muxtariyyət verilməsi şərti ilə Azərbaycanın tərkibində saxlamaq qərarına gəldi. 1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan MİK-in dekreti ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradıldı, mərkəzi Xankəndi oldu. Bu qərar gələcək münaqişənin əsasını qoydu.
  • Naxçıvanın statusu Moskva (16 mart 1921) və Qars (13 oktyabr 1921) müqavilələri ilə müəyyən edildi: Naxçıvan Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi olmalı idi, bu statusun təminatçılarından biri Türkiyə oldu.
  • 1923-cü ildə Naxçıvan Muxtar Diyarı, 1924-cü il fevralın 9-da isə Azərbaycan SSR-in tərkibində Naxçıvan MSSR yaradıldı.

Yadda saxla

  1. 28 aprel 1920: Azərbaycan SSR elan edildi; Azinqilabkom və XKS-ə N. Nərimanov başçılıq etdi.
  2. May 1920: Gəncə üsyanı, sovet rejiminə qarşı ən iri silahlı çıxış.
  3. 30 sentyabr 1920: RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq; 1922: ZSFSR və SSRİ, formal müstəqilliyin sonu.
  4. 7 iyul 1923: DQMV yaradıldı; 9 fevral 1924: Naxçıvan MSSR yaradıldı.
  5. Naxçıvanın muxtar statusu Moskva və Qars müqavilələri (1921) ilə təsbit olunub.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün: 1. DQMV-nin yaradılması; 2. Naxçıvan MSSR-in yaradılması; 3. RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq müqaviləsi; 4. SSRİ-nin yaranması; 5. Qars müqaviləsi.

    Həlli

    Tarixləri yazırıq:

    • hərbi-iqtisadi ittifaq: 30 sentyabr 1920 (3);
    • Qars müqaviləsi: 13 oktyabr 1921 (5);
    • SSRİ-nin yaranması: 30 dekabr 1922 (4);
    • DQMV: 7 iyul 1923 (1);
    • Naxçıvan MSSR: 9 fevral 1924 (2).

    Cavab: 3, 5, 4, 1, 2.

  2. Misal 2

    Verilənlərdən hansılar Azərbaycan SSR-in müstəqilliyinin yalnız formal olduğunu və sonra tamamilə ləğv edildiyini göstərir?

    1. RSFSR ilə hərbi-iqtisadi ittifaq müqaviləsi; 2. torpaq haqqında dekret; 3. Zaqafqaziya SFSR-ə daxil olma; 4. Gəncə üsyanı; 5. SSRİ-yə daxil olma.

    Həlli

    Hər bəndi yoxlayırıq: suverenliyin Moskvaya keçməsi ilə bağlıdırmı?

    • 1: ordu, maliyyə, nəqliyyat RSFSR-in nəzarətinə keçdi, bəli.
    • 2: bu, daxili sosial-iqtisadi tədbirdir, müstəqilliklə bağlı deyil.
    • 3: respublika ayrıca dövlət kimi deyil, federasiyanın üzvü kimi çıxış etməyə başladı, bəli.
    • 4: bu, rejimə qarşı müqavimətdir.
    • 5: SSRİ-yə daxil olmaqla formal müstəqillik də ləğv edildi, bəli.

    Cavab: 1, 3, 5.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti nə vaxt yaradılmışdır?

    1. 1921-ci il iyulun 5-də
    2. 1923-cü il iyulun 7-də
    3. 1924-cü il fevralın 9-da
    4. 1922-ci il dekabrın 30-da
    5. 1920-ci il aprelin 28-də
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 1923-cü il iyulun 7-də

    DQMV Azərbaycan MİK-in 7 iyul 1923-cü il dekreti ilə yaradılıb. 5 iyul 1921 Qafqaz bürosunun qərarı, 9 fevral 1924 Naxçıvan MSSR-in yaranması, 30 dekabr 1922 SSRİ-nin yaranması, 28 aprel 1920 isə Azərbaycan SSR-in elan edilməsidir.

  2. Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi statusu hansı müqavilələrlə təsbit olunmuşdur?

    1. Gülüstan və Türkmənçay
    2. Batum və Brest
    3. Kürəkçay və Batum
    4. Sevr və Lozanna
    5. Moskva və Qars
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: E Moskva və Qars

    1921-ci ildə bağlanmış Moskva (16 mart) və Qars (13 oktyabr) müqavilələri Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi olmasını təsbit etdi. Gülüstan, Türkmənçay və Kürəkçay XIX əsrə, Batum isə 1918-ci ilə aiddir.

  3. Zəngəzurun qərb hissəsinin Ermənistana verilməsinin nəticəsi nə oldu?

    1. Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşdü
    2. DQMV ləğv edildi
    3. Zaqafqaziya SFSR yarandı
    4. Gəncə üsyanı başladı
    5. Azərbaycan SSR SSRİ-yə birbaşa daxil oldu
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşdü

    Zəngəzurun qərb hissəsi Naxçıvanı Azərbaycanın qalan ərazisi ilə birləşdirirdi. Bu torpaq Ermənistana verildikdən sonra Naxçıvan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşdü.

Tipik səhvlər

  • Qafqaz bürosunun 5 iyul 1921-ci il qərarını DQMV-nin yaradılması ilə qarışdırmaq: vilayət 7 iyul 1923-cü ildə yaradılıb.
  • Azərbaycan SSR-in 1922-ci ildə SSRİ-yə birbaşa daxil olduğunu düşünmək: o, 1936-cı ilə qədər Zaqafqaziya SFSR-in tərkibində idi.
  • Naxçıvanın statuslarını qarışdırmaq: 1923-cü ildə Muxtar Diyar, 1924-cü ildə Naxçıvan MSSR yaradılıb.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et