İdarəçilik sistemi və dövlət quruculuğu

AXC parlamentli respublika idi: qanunvericilik hakimiyyəti parlamentə, icra hakimiyyəti isə parlament qarşısında cavabdeh olan hökumətə (Nazirlər Şurasına) məxsus idi.

16 iyun 1918 – Milli Şura və hökumət Tiflisdən Gəncəyə köçdü; 17 iyunda Milli Şura bütün hakimiyyəti müvəqqəti olaraq Fətəli xan Xoyski hökumətinə verdi.
27 iyun 1918 – türk dili dövlət dili elan edildi.
9 noyabr 1918 – üçrəngli bayraq (mavi, qırmızı, yaşıl; ağ aypara və səkkizguşəli ulduz) qəbul olundu.
7 dekabr 1918 – parlament açıldı. Sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov seçildi; o, xaricdə olduğu üçün iclasları müavini Həsən bəy Ağayev aparırdı. Parlamentdə 120 yer nəzərdə tutulmuşdu, milli azlıqlar da təmsil olunurdu; ən böyük fraksiya “Müsavat” idi.
11 avqust 1919 – vətəndaşlıq haqqında qanun qəbul edildi.

Cümhuriyyət dövründə 5 hökumət kabineti işlədi: ilk üçünə F.X.Xoyski, son ikisinə Nəsib bəy Yusifbəyli başçılıq etdi. 1919-cu ildə Müəssislər Məclisinə seçkilər haqqında qanun qadınlara da seçki hüququ verdi. Müsəlman əhaliyə qarşı törədilmiş cinayətləri araşdırmaq üçün 1918-ci ilin iyulunda Fövqəladə İstintaq Komissiyası yaradıldı, 1 mart 1920-ci ildə isə Azərbaycan Teleqraf Agentliyi təsis olundu.

Milli ordunun yaradılması

26 iyun 1918 – Müsəlman korpusu əsasında Əlahiddə Azərbaycan Korpusu yaradıldı. Bu gün Silahlı Qüvvələr Günü kimi qeyd olunur.
Ordunun formalaşmasında Osmanlı dövlətinin göndərdiyi Qafqaz İslam Ordusu (komandanı Nuru paşa) böyük kömək göstərdi.
Mudros barışığından (oktyabr 1918) sonra türk qoşunları Azərbaycanı tərk etdi və hökumət öz ordusunu gücləndirməli oldu. 1918-ci ilin noyabrında Hərbi Nazirlik yenidən yaradıldı. Hərbi nazir general Səməd bəy Mehmandarov, onun müavini general Əliağa Şıxlinski oldu.
Zabit hazırlamaq üçün hərbi məktəblər açıldı, hərbi donanma yaradıldı.

Ərazi bütövlüyü uğrunda: Bakı zəfəri, Qarabağ və Naxçıvan

Müstəqillik elan olunanda Bakı bolşevik-daşnak Bakı Kommunasının, sonra isə “Sentrokaspi diktaturası” və ingilis qoşunlarının əlində idi.

1918-ci il iyunun sonu – iyulun əvvəli – Göyçay döyüşündə Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hissələri Bakı Kommunasının qoşunlarını məğlub etdi.
15 sentyabr 1918 – Bakı azad edildi (Bakı zəfəri). 17 sentyabrda hökumət Gəncədən Bakıya köçdü.
Noyabr 1918 – Bakıya general Tomsonun başçılığı ilə ingilis qoşunları daxil oldu. Onlar əvvəlcə AXC-ni tanımadılar, lakin dekabrda Xoyski hökumətini ölkədə yeganə qanuni hakimiyyət kimi qəbul etdilər.
15 yanvar 1919 – erməni silahlı dəstələrinin iddialarına qarşı Qarabağ general-qubernatorluğu yaradıldı: Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzaları, mərkəzi Şuşa, general-qubernator Xosrov bəy Sultanov.
Naxçıvanda yerli əhali 1918-ci ilin sonunda Araz-Türk Respublikasını yaradaraq bölgəni erməni iddialarından qorudu. Sonra bölgədə hakimiyyəti möhkəmləndirmək üçün Naxçıvan general-qubernatorluğu təşkil olundu.

Azərbaycan torpaqlarında Ermənistan Respublikasının yaradılması

1918-ci il mayın 28-də Ermənistan da müstəqilliyini elan etdi, lakin onun siyasi mərkəzi yox idi. 29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Milli Şurası İrəvan şəhərini paytaxt kimi ermənilərə güzəştə getmək qərarına gəldi. Bu ağır addımı Osmanlı dövlətinin təzyiqi və Bakını azad etmək üçün türk hərbi yardımına ehtiyac şərtləndirirdi. Ermənilər bunun müqabilində Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkməli idilər, lakin sonra da Qarabağa, Zəngəzura və Naxçıvana iddia etməyə davam etdilər.

Sosial-iqtisadi və mədəni siyasət

İqtisadiyyat:

Bakı Kommunasının neft sənayesini milliləşdirmə qərarı ləğv edildi, müəssisələr sahiblərinə qaytarıldı.
Parlamentdə torpaq islahatı layihəsi hazırlandı, lakin aprel işğalına qədər qəbul edilmədi.
1919-cu ildə Dövlət Bankı yaradıldı, milli pul nişanları (manat) buraxıldı.
Neft Bakı–Batum boru kəməri ilə xaricə ixrac olunurdu.

Mədəniyyət:

1918-ci ildə məktəblərin milliləşdirilməsi haqqında qərar verildi: ibtidai məktəblərdə tədris ana dilində aparılmalı idi.
1 sentyabr 1919 – parlament Bakı Dövlət Universitetinin təsisi haqqında qanun qəbul etdi; universitet tarix-filologiya və tibb fakültələri ilə fəaliyyətə başladı.
Həmin gün 100 azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına xarici ölkələrdə təhsil alması qərara alındı.
Qazaxda müəllimlər seminariyası açıldı, ana dilində dərsliklər nəşr olunmağa başladı.

Yadda saxla

15 sentyabr 1918 – Bakı azad edildi; 17 sentyabr – hökumət Gəncədən Bakıya köçdü.
Türk dili dövlət dili – 27 iyun 1918; üçrəngli bayraq – 9 noyabr 1918.
Parlament 7 dekabr 1918-də açıldı: sədr Ə.Topçubaşov, iclasları müavin H.Ağayev aparırdı.
26 iyun 1918 – Əlahiddə Azərbaycan Korpusu; Hərbi nazir S.Mehmandarov, müavini Ə.Şıxlinski.
Qarabağ general-qubernatorluğu (15 yanvar 1919): Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl, Zəngəzur qəzaları; X.Sultanov.
1919: vətəndaşlıq qanunu (11 avqust), BDU haqqında qanun və 100 gəncin xaricə göndərilməsi (1 sentyabr).

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
1. parlamentin açılması
2. hökumətin Bakıya köçməsi
3. Əlahiddə Azərbaycan Korpusunun yaradılması
4. üçrəngli bayrağın qəbulu
Həlli
Hər hadisənin tarixini yazırıq:
1. Əlahiddə Azərbaycan Korpusu – 26 iyun 1918.
2. Hökumətin Bakıya köçməsi – 17 sentyabr 1918 (Bakı iki gün əvvəl, 15 sentyabrda azad edilmişdi).
3. Üçrəngli bayraq – 9 noyabr 1918.
4. Parlamentin açılması – 7 dekabr 1918.
Cavab: 3 → 2 → 4 → 1.
Misal 2
AXC hökuməti Qarabağ general-qubernatorluğunu nə üçün yaratdı? Onun tərkibinə hansı qəzalar daxil idi və ona kim rəhbərlik edirdi?
Həlli
1. Ermənistan Respublikası və erməni silahlı dəstələri Qarabağa və Zəngəzura iddia edirdi, bölgədə dinc azərbaycanlı əhaliyə hücumlar olurdu.
2. Hökumət bölgədə qanuni hakimiyyəti möhkəmləndirmək üçün 1919-cu il yanvarın 15-də general-qubernatorluq yaratdı.
3. Tərkibi: Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzaları; mərkəzi Şuşa.
4. General-qubernator Xosrov bəy Sultanov təyin olundu.
Nəticə: bu addım Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu inzibati cəhətdən təsdiqləyirdi.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Bakı Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hissələri tərəfindən nə vaxt azad edildi?
1. 28 may 1918
2. 26 iyun 1918
3. 15 sentyabr 1918
4. 17 sentyabr 1918
5. 7 dekabr 1918
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C 15 sentyabr 1918
Bakı 15 sentyabr 1918-də azad edildi. 17 sentyabr hökumətin Gəncədən Bakıya köçdüyü gündür, 7 dekabr isə parlamentin açıldığı gündür.
2
AXC dövründə 1919-cu ildə qəbul edilmiş qərarları müəyyən edin:
1. vətəndaşlıq haqqında qanun
2. Bakı Dövlət Universitetinin təsisi haqqında qanun
3. türk dilinin dövlət dili elan edilməsi
4. üçrəngli bayrağın qəbulu
1. 1, 3
2. 2, 4
3. 1, 2
4. 3, 4
5. 1, 4
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C 1, 2
Vətəndaşlıq qanunu 11 avqust 1919-da, BDU haqqında qanun 1 sentyabr 1919-da qəbul edildi. Dövlət dili (27 iyun) və üçrəngli bayraq (9 noyabr) 1918-ci ilə aiddir.
1919-cu ildə Qarabağ general-qubernatoru kim təyin edilmişdi?
1. Səməd bəy Mehmandarov
2. Nəsib bəy Yusifbəyli
3. Əliağa Şıxlinski
4. Xosrov bəy Sultanov
5. Həsən bəy Ağayev
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Xosrov bəy Sultanov
Qarabağ general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanov idi. Mehmandarov hərbi nazir, Şıxlinski onun müavini, Yusifbəyli hökumət başçısı, Ağayev parlament sədrinin müavini idi.

Tipik səhvlər

Parlamentin sədrini Həsən bəy Ağayev hesab etmək. Sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov idi, Ağayev isə müavin kimi iclasları aparırdı.
Bakının azad edilməsini (15 sentyabr 1918) hökumətin Bakıya köçməsi (17 sentyabr 1918) ilə qarışdırmaq.
Dövlət dili və üçrəngli bayraq haqqında qərarları 1919-cu ilə aid etmək; onlar 1918-ci ildə qəbul olunub, 1919 isə vətəndaşlıq qanunu və BDU ilidir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et