Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Birinci respublika – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

“İstiqlal Bəyannaməsi” və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Milli Şurası İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) elan olundu. Bu, müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika idi. İmtahanda tarixləri, hadisələrin ardıcıllığını və Bəyannamənin bəndlərini bilmək xüsusilə vacibdir.

  • Qəbul, II mərhələ
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 9

Müstəqilliyə gedən yol: Seymdən Milli Şuraya

1917-ci il Oktyabr çevrilişindən sonra Cənubi Qafqazda bolşevik hakimiyyətini tanımayan yerli orqanlar yarandı:

  • 1917-ci ilin noyabrında Tiflisdə Zaqafqaziya Komissarlığı quruldu.
  • 1918-ci ilin fevralında Zaqafqaziya Seymi işə başladı. Azərbaycanlı deputatlar Seymdə Müsəlman fraksiyasında birləşmişdi, fraksiyaya M. Ə. Rəsulzadə rəhbərlik edirdi.
  • 1918-ci il aprelin 22-də Seym Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasını (ZDFR) elan etdi.

Federasiya möhkəm olmadı: gürcü, erməni və azərbaycanlı nümayəndələrin maraqları, xüsusən Osmanlı dövlətinə münasibətdə, üst-üstə düşmürdü. 1918-ci il mayın 26-da Gürcüstan müstəqilliyini elan etdi, Seym buraxıldı və ZDFR dağıldı.

Milli Şura və 28 May

1918-ci il mayın 27-də Müsəlman fraksiyasının üzvləri Tiflisdə fövqəladə iclas keçirdi və özlərini Azərbaycan Milli Şurası elan etdilər. Milli Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, onun İcraiyyə Komitəsinin sədri Fətəli xan Xoyski seçildi.

1918-ci il mayın 28-də Milli Şura Tiflisdə İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandı. Həmin gün Fətəli xan Xoyskinin başçılığı ilə ilk hökumət quruldu.

Bəyannamənin altı bəndi

  1. Bu gündən Azərbaycan xalqı hakimiyyət hüququna malikdir, Azərbaycan isə tamhüquqlu müstəqil dövlətdir.
  2. Müstəqil Azərbaycanın idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.
  3. AXC bütün millətlər və dövlətlərlə, xüsusən qonşularla mehriban münasibətlər qurmaq istəyir.
  4. AXC öz ərazisində millətindən, dinindən, sosial vəziyyətindən və cinsindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlara vətəndaş və siyasi hüquqlar verir.
  5. AXC ərazisində yaşayan bütün xalqlara sərbəst inkişaf üçün geniş imkan yaradır.
  6. Müəssislər Məclisi çağırılanadək Azərbaycanı Milli Şura və onun qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət idarə edir.

Diqqət: Bəyannamədə dövlət dili, bayraq və paytaxt haqqında heç nə deyilmir. Bu məsələlər sonrakı qərarlarla həll olundu.

İlk addımlar: Gəncə dövrü

Bakı bolşeviklərə və daşnaklara arxalanan Bakı Xalq Komissarları Sovetinin əlində idi. Buna görə:

  • 29 mayda Milli Şura İrəvan şəhərini Ermənistana paytaxt kimi güzəştə getmək barədə ağır qərar qəbul etdi.
  • 4 iyunda Osmanlı dövləti ilə Batum müqaviləsi (sülh və dostluq haqqında) imzalandı. Bu, AXC-nin ilk beynəlxalq müqaviləsi idi; Osmanlı dövləti hərbi kömək vəd etdi.
  • 16 iyunda Milli Şura və hökumət Tiflisdən Gəncəyə köçdü.
  • 1918-ci il sentyabrın 15-də Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan hissələri Bakını azad etdi, hökumət paytaxta köçdü.

Bu gün 28 May Azərbaycanda Müstəqillik Günü kimi qeyd olunur.

Yadda saxla

  1. 22 aprel 1918: ZDFR elan edildi; 26 may 1918: Gürcüstanın çıxması ilə ZDFR dağıldı.
  2. 27 may 1918: Müsəlman fraksiyası Azərbaycan Milli Şurasına çevrildi, sədr M. Ə. Rəsulzadə oldu.
  3. 28 may 1918, Tiflis: İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edildi, AXC yarandı; ilk hökumətin başçısı Fətəli xan Xoyski.
  4. Bəyannamə 6 bənddən ibarətdir: idarə forması Xalq Cümhuriyyəti, bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar, Müəssislər Məclisinə qədər Milli Şura və Müvəqqəti hökumət.
  5. 4 iyun 1918: Batum müqaviləsi, AXC-nin ilk beynəlxalq müqaviləsi; 16 iyun: hökumət Gəncəyə köçdü.
  6. AXC müsəlman Şərqində ilk demokratik respublikadır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün: 1. Azərbaycan Milli Şurasının yaradılması; 2. ZDFR-in elan edilməsi; 3. İstiqlal Bəyannaməsinin qəbulu; 4. Milli Şuranın və hökumətin Gəncəyə köçməsi; 5. Gürcüstanın müstəqillik elan etməsi.

    Həlli

    Hər hadisənin tarixini yazırıq:

    • ZDFR-in elanı: 22 aprel 1918 (2);
    • Gürcüstanın müstəqilliyi: 26 may 1918 (5);
    • Milli Şuranın yaranması: 27 may 1918 (1);
    • İstiqlal Bəyannaməsi: 28 may 1918 (3);
    • Gəncəyə köçmə: 16 iyun 1918 (4).

    Cavab: 2, 5, 1, 3, 4.

  2. Misal 2

    Uyğunluğu müəyyən edin.

    Tarixlər: 1. 27 may 1918; 2. 4 iyun 1918; 3. 16 iyun 1918.

    Hadisələr: a) Batum müqaviləsinin imzalanması; b) Azərbaycan Milli Şurasının yaranması; c) hökumətin Gəncəyə köçməsi; d) ZDFR-in elan edilməsi.

    Həlli

    1. 27 may: Müsəlman fraksiyası özünü Milli Şura elan etdi, deməli 1-b.
    2. 4 iyun: Osmanlı dövləti ilə ilk beynəlxalq müqavilə Batumda imzalandı, 2-a.
    3. 16 iyun: Milli Şura və hökumət Tiflisdən Gəncəyə köçdü, 3-c.

    d) bəndi artıqdır: ZDFR 22 aprel 1918-ci ildə elan edilmişdi.

    Cavab: 1-b, 2-a, 3-c.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti harada və nə vaxt elan edilmişdir?

    1. Bakıda, 1918-ci il mayın 27-də
    2. Gəncədə, 1918-ci il mayın 28-də
    3. Tiflisdə, 1918-ci il mayın 28-də
    4. Tiflisdə, 1918-ci il aprelin 22-də
    5. Gəncədə, 1918-ci il iyunun 16-da
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C Tiflisdə, 1918-ci il mayın 28-də

    Milli Şura Tiflisdə toplaşmışdı, çünki Bakı bolşeviklərin əlində idi. Bəyannamə mayın 28-də qəbul edildi. 22 aprel ZDFR-in elanı, 16 iyun isə hökumətin Gəncəyə köçdüyü gündür.

  2. Hansı müddəa İstiqlal Bəyannaməsində yoxdur?

    1. Müstəqil Azərbaycanın idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir
    2. Bütün vətəndaşlara cinsindən və dinindən asılı olmayaraq siyasi hüquqlar verilir
    3. Qonşu dövlətlərlə mehriban münasibətlər qurulur
    4. Azərbaycan türk dili dövlət dili elan edilir
    5. Ərazidə yaşayan xalqlara sərbəst inkişaf imkanı verilir
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D Azərbaycan türk dili dövlət dili elan edilir

    Dövlət dili məsələsi Bəyannamədə yoxdur, o, sonradan hökumətin ayrıca qərarı ilə həll edildi. A, B, C və E variantları Bəyannamənin 2, 4, 3 və 5-ci bəndləridir.

  3. Hansı hadisə İstiqlal Bəyannaməsinin qəbulundan əvvəl baş vermişdir?

    1. Batum müqaviləsinin imzalanması
    2. Zaqafqaziya Seyminin buraxılması
    3. Bakının azad edilməsi
    4. Hökumətin Gəncəyə köçməsi
    5. İrəvanın Ermənistana güzəştə gedilməsi
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B Zaqafqaziya Seyminin buraxılması

    Seym 26 may 1918-ci ildə buraxıldı, Bəyannamə isə 28 mayda qəbul edildi. İrəvanla bağlı qərar 29 mayda, Batum müqaviləsi 4 iyunda, Gəncəyə köçmə 16 iyunda, Bakının azad edilməsi 15 sentyabrda olub.

Tipik səhvlər

  • AXC-nin Bakıda və ya Gəncədə elan edildiyini düşünmək: Bəyannamə Tiflisdə qəbul edilib, Gəncəyə yalnız iyunun 16-da köçülüb.
  • 27 may (Milli Şuranın yaranması) ilə 28 mayı (Bəyannamənin qəbulu) qarışdırmaq.
  • Dövlət dili, bayraq və ya paytaxt haqqında müddəaları Bəyannaməyə aid etmək: bunlar sonrakı qərarlarla müəyyən edilib.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et