Heydər Əliyevin Naxçıvandakı fəaliyyəti
1987-ci ildə Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun tərkibindən çıxarılan Heydər Əliyev Moskvada yaşayırdı. 21 yanvar 1990-cı ildə o, Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək 20 Yanvar faciəsini pisləyən bəyanatla çıxış etdi.
1990-cı ilin iyulunda Bakıya, oradan da Naxçıvana qayıtdı. Həmin ilin payızında Azərbaycan SSR və Naxçıvan MSSR Ali Sovetlərinə deputat seçildi.
17 noyabr 1990-cı ildə onun sədrliyi ilə keçən sessiyada:
- muxtar respublikanın adından “Sovet Sosialist” sözləri çıxarıldı, o, Naxçıvan Muxtar Respublikası adlandırıldı;
- AXC-nin üçrəngli bayrağı dövlət bayrağı kimi qəbul edildi;
- Ali Sovet Ali Məclis adlandırıldı.
Bu gün Milli Dirçəliş Günü kimi qeyd olunur.
3 sentyabr 1991-ci ildə Heydər Əliyev Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri seçildi. Blokada və erməni hücumları şəraitində o, muxtar respublikanın müdafiəsini təşkil etdi, Türkiyə və İranla əlaqələr qurdu. 1992-ci ildə Araz çayı üzərində Naxçıvanı Türkiyə ilə birləşdirən “Ümid körpüsü” açıldı.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması
1992-ci ildə ölkədə vəziyyət ağırlaşırdı: cəbhədə məğlubiyyətlər, iqtisadi böhran, hakimiyyətə inamın azalması. 1992-ci ilin oktyabrında 91 ziyalı Heydər Əliyevə müraciət edərək ondan yeni partiyaya rəhbərlik etməyi xahiş etdi (“91-lərin müraciəti”).
21 noyabr 1992-ci ildə Naxçıvanda keçirilən təsis konfransında Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) yaradıldı və Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Partiya müstəqil, hüquqi, demokratik dövlət quruculuğunu, ərazi bütövlüyünün bərpasını və bazar iqtisadiyyatına keçidi əsas məqsəd elan etdi.
Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışı
1993-cü ilin iyununda ölkədə vətəndaş müharibəsi təhlükəsi yarandı: 4 iyunda Gəncədə hərbi qiyam baş verdi, silahlı dəstələr Bakıya doğru hərəkət etdi. Xalqın tələbi və prezident Əbülfəz Elçibəyin dəvəti ilə Heydər Əliyev 9 iyunda Bakıya gəldi.
- 15 iyun 1993 – Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Bu gün Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd olunur.
- Elçibəy paytaxtı tərk edib Naxçıvana, Kələki kəndinə getdi. 24 iyun 1993-cü ildə Milli Məclis prezident səlahiyyətlərini Heydər Əliyevə həvalə etdi.
- 29 avqust 1993 – referendumda xalq Elçibəyə etimadsızlıq göstərdi.
- 3 oktyabr 1993 – Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi, 10 oktyabrda and içdi.
Bundan sonra vətəndaş qarşıdurması dayandırıldı, 1994-cü ilin oktyabrında və 1995-ci ilin martında dövlət çevrilişi cəhdlərinin qarşısı alındı, 1994-cü ilin mayında cəbhədə atəşkəs əldə olundu.
Yadda saxla
- 21 yanvar 1990 – H.Əliyev Moskvada 20 Yanvar faciəsini pislədi.
- 17 noyabr 1990 – Naxçıvan Muxtar Respublikası adı, üçrəngli bayraq, Ali Məclis; Milli Dirçəliş Günü.
- 3 sentyabr 1991 – H.Əliyev Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri seçildi.
- 21 noyabr 1992 – Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyası yarandı.
- 15 iyun 1993 – Ali Sovetin sədri, Milli Qurtuluş Günü; 3 oktyabr 1993 – prezident seçildi.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün:
- Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması
- H.Əliyevin Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri seçilməsi
- H.Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi
- Naxçıvanda üçrəngli bayrağın dövlət bayrağı kimi qəbulu
- H.Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi
Həlli
Tarixləri yazırıq:
- üçrəngli bayraq Naxçıvanda – 17 noyabr 1990 (4);
- Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri – 3 sentyabr 1991 (2);
- YAP – 21 noyabr 1992 (1);
- Ali Sovetin sədri – 15 iyun 1993 (5);
- Prezident – 3 oktyabr 1993 (3).
Cavab: 4 → 2 → 1 → 5 → 3.
Misal 2
15 iyun nə üçün Milli Qurtuluş Günü adlanır?
Həlli
- 1993-cü ilin yazında cəbhədə ağır məğlubiyyətlər olmuşdu, hakimiyyət zəifləmişdi.
- 4 iyun 1993-də Gəncədə hərbi qiyam başladı, qiyamçı dəstələr Bakıya doğru hərəkət etdi: ölkə vətəndaş müharibəsi və parçalanma təhlükəsi qarşısında qaldı.
- Xalqın tələbi ilə Heydər Əliyev 9 iyunda Naxçıvandan Bakıya gəldi və 15 iyunda Ali Sovetin sədri seçildi.
- Bundan sonra qarşıdurma sülh yolu ilə dayandırıldı, dövlətçilik qorundu.
Nəticə: həmin gün Azərbaycan dövlətinin xilas olunması ilə əlaqələndirilir, buna görə Milli Qurtuluş Günü adlanır.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Yeni Azərbaycan Partiyası harada və nə vaxt yaradıldı?
- Bakıda, 1991-ci ilin sentyabrında
- Naxçıvanda, 1992-ci il noyabrın 21-də
- Gəncədə, 1993-cü il iyunun 4-də
- Bakıda, 1993-cü il iyunun 15-də
- Naxçıvanda, 1990-cı il noyabrın 17-də
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Naxçıvanda, 1992-ci il noyabrın 21-də
YAP-ın təsis konfransı 21 noyabr 1992-ci ildə Naxçıvanda keçirildi. 17 noyabr 1990 Milli Dirçəliş Günü, 15 iyun 1993 isə Milli Qurtuluş Günüdür.
1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin sessiyasında hansı qərar qəbul edildi?
- Yeni Azərbaycan Partiyası yaradıldı
- “Ümid körpüsü” açıldı
- AXC-nin üçrəngli bayrağı dövlət bayrağı kimi qəbul edildi
- H.Əliyev prezident seçildi
- atəşkəs əldə olundu
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C AXC-nin üçrəngli bayrağı dövlət bayrağı kimi qəbul edildi
Həmin sessiyada muxtar respublikanın adı dəyişdirildi və üçrəngli bayraq dövlət bayrağı kimi qəbul olundu. Qalan hadisələr 1992–1994-cü illərə aiddir.
Milli Qurtuluş Günü hansı hadisə ilə bağlıdır?
- H.Əliyevin Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri seçilməsi
- Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması
- H.Əliyevin Moskvada 20 Yanvarla bağlı bəyanatı
- prezident seçkiləri
- H.Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E H.Əliyevin Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi
15 iyun 1993-cü ildə H.Əliyev Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi; bu gün Milli Qurtuluş Günüdür.
Tipik səhvlər
- Milli Qurtuluş Gününü (15 iyun) Milli Dirçəliş Günü (17 noyabr) ilə qarışdırmaq.
- YAP-ın Bakıda yarandığını düşünmək: təsis konfransı Naxçıvanda keçirilib.
- 15 iyun 1993-də H.Əliyevin prezident seçildiyini düşünmək: həmin gün o, Ali Sovetin sədri seçildi, prezident seçkiləri isə 3 oktyabr 1993-də keçirildi.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.