Şimali Azərbaycanda müstəmləkə rejiminin yaradılması və möhkəmləndirilməsi

Xanlıqlar ləğv edildikdən sonra onların yerində əyalətlər (Şəki, Şirvan, Qarabağ, Bakı, Quba və s.) yaradıldı. Hər əyaləti rus zabiti olan komendant idarə edirdi. Bu sistem komendant üsul-idarəsi adlanır və 1840-cı il islahatına qədər qüvvədə qaldı.

• Komendant inzibati, hərbi, məhkəmə və maliyyə hakimiyyətini öz əlində birləşdirirdi.
• Ona tabe olan aşağı vəzifələrə (naib, mahal və kənd başçıları) yerli bəylər təyin edilirdi.
• Komendantlar yerli dili və adətləri bilmirdi, özbaşınalıq və rüşvətxorluq geniş yayılmışdı.
• Ləğv edilmiş xanların torpaqları xəzinəyə keçdi, bu torpaqlarda yaşayan kəndlilər vergini dövlətə verirdi.

Çarizm diyarda özünə etibarlı dayaq yaratmaq və əhalinin etnik tərkibini dəyişmək üçün köçürmə siyasəti yeritdi.

Ermənilər. Türkmənçay müqaviləsi (1828) İrandan ermənilərin köçürülməsinə yol açdı, 1829-cu il Ədirnə sülhündən sonra Osmanlı dövlətindən də köçürmə başladı. N.Şavrovun məlumatına görə, 1828–1830-cu illərdə İrandan 40 mindən çox, Osmanlı dövlətindən 84 min erməni köçürüldü. Onlar əsasən İrəvan, Naxçıvan və Qarabağda yerləşdirildi. 21 mart 1828-ci ildə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində “Erməni vilayəti” yaradıldı. 1836-cı ildə müstəqil Alban kilsəsi ləğv edildi, onun əmlakı erməni-qriqorian kilsəsinə verildi.

Almanlar. 1818–1819-cu illərdə Vürtemberqdən gələn alman kolonistləri Gəncə ətrafında Yelenendorf (indiki Göygöl) və Annenfeld (indiki Şəmkir) koloniyalarını saldılar.

Ruslar. XIX əsrin 30-cu illərindən dini təqiblərə məruz qalan rus təriqətçiləri (molokanlar, duxoborlar və b.) Azərbaycana köçürüldü; İvanovka, Slavyanka kimi kəndlər salındı.

Çarizm Şimali Azərbaycanı xammal mənbəyinə və rus mallarının satış bazarına çevirməyə çalışırdı.

• Rusiya sənayesi üçün lazım olan ipəkçilik, boyaqotu (marena) və pambıq yetişdirilməsi təşviq edilirdi.
• Əvvəlcə Cənubi Qafqazda Avropa malları üçün güzəştli gömrük qaydaları qoyulsa da, sonra onlar ləğv edildi və bazar rus mallarına açıldı.
• Bakı neft quyuları dövlət mülkü sayılırdı və iltizam (otkup) sistemi ilə icarəyə verilirdi; bu sistem 1872-ci ilə qədər qaldı.
• Rus pulu, poçt və yeni yollar yayıldı, ticarət əlaqələri Rusiyaya yönəldi.
• Vergi və mükəlləfiyyətlər artdı, kəndlilər həm bəylərin, həm də dövlətin istismarına məruz qaldı.

Ağır vergilər, komendantların özbaşınalığı və torpaqların əldən alınması 1830-cu illərdə bir sıra üsyanlara səbəb oldu:

Üsyanlar dağınıq idi, vahid rəhbərliyi yox idi və qoşun gücü ilə yatırıldı. Lakin onlar çarizmi idarə sistemini dəyişməyə məcbur etdi: 1840-cı ildə komendant üsul-idarəsini ləğv edən inzibati islahat keçirildi.