Birinci Rusiya–Qacar müharibəsinin başlanması (1804–1813)
1801-ci ildə Kartli-Kaxetiya çarlığını ilhaq edən Rusiya Azərbaycan xanlıqlarını tutmağa başladı. Qafqazdakı rus qoşunlarının komandanı general P. Sisianov idi.
- 1804-cü il yanvarın 3-də Gəncə qalası hücumla alındı, Cavad xan döyüşdə qəhrəmancasına həlak oldu. Şəhər Yelizavetpol adlandırıldı.
- Bu torpaqlara Qacarlar da iddia etdiyindən 1804-cü ildə Birinci Rusiya–Qacar müharibəsi başladı.
Xanlıqların işğalı
- 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan Sisianovla Kürəkçay müqaviləsini imzaladı: xanlıq Rusiyanın himayəsini qəbul etdi, xan daxili idarəni saxladı, lakin müstəqil xarici siyasət hüququnu itirdi; Şuşada rus qoşunu yerləşdirildi, xanlıq hər il 8 min çervon bac verməli oldu.
- Oxşar müqavilələrlə 1805-ci ildə Şəki (Səlim xan) və Şamaxı (Mustafa xan) xanlıqları Rusiyanın tabeliyinə keçdi.
- 1806-cı ilin fevralında Bakı qalası yaxınlığında Sisianov öldürüldü, lakin həmin il Dərbənd, Quba və Bakı xanlıqları işğal olundu.
- 1812-ci ildə general P. Kotlyarevski Qacar qoşununu Aslandüz yaxınlığında məğlub etdi, 1813-cü il yanvarın 1-də Lənkəran qalası hücumla alındı.
Gülüstan sülhü (1813)
1813-cü il oktyabrın 12-də Qarabağın Gülüstan kəndində sülh müqaviləsi imzalandı:
- Qacarlar Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şirvan (Şamaxı), Quba, Dərbənd, Bakı xanlıqlarının və Talış xanlığının Rusiyaya keçdiyini tanıdılar; Şərqi Gürcüstan və Dağıstan da Rusiyada qaldı.
- Xəzər dənizində hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verildi.
- İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Qacarların tərkibində qaldı.
Gülüstan müqaviləsi Azərbaycan torpaqlarının iki dövlət arasında bölünməsinin başlanğıcı oldu, lakin tərəflərin heç birini qane etmədi.
İkinci Rusiya–Qacar müharibəsi (1826–1828)
İtirilmiş torpaqları qaytarmaq istəyən Qacarlar 1826-cı ilin iyulunda müharibəyə başladılar. Vəliəhd Abbas Mirzə Qarabağa daxil oldu, lakin Şuşa qalası uzunmüddətli mühasirəyə tab gətirdi. 1826-cı ilin sentyabrında Qacar qoşunları Şəmkir və Gəncə yaxınlığında məğlub edildi. 1827-ci ildə general İ. Paskeviçin komandanlığı ilə rus qoşunları Naxçıvanı, Abbasabad qalasını və İrəvanı tutdu, oktyabrda Təbriz də işğal olundu.
Türkmənçay sülhü (1828) və nəticələr
1828-ci il fevralın 10-da Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində sülh imzalandı:
- İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiyaya keçdi; Talış xanlığının Rusiyaya məxsusluğu təsdiqləndi.
- Sərhəd əsasən Araz çayı boyunca müəyyən edildi.
- Qacarlar 20 milyon manat (10 kurur tümən) təzminat ödəməli oldu.
- Xəzərdə hərbi donanma saxlamaq hüququ yenə yalnız Rusiyaya məxsus oldu.
- Müqavilə ermənilərin İrandan Şimali Azərbaycana köçürülməsinə yol açdı; 1828-ci il martın 21-də İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində “Erməni vilayəti” yaradıldı.
Nəticə: Azərbaycan iki hissəyə bölündü: Şimali Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə keçdi, Cənubi Azərbaycan Qacarların tərkibində qaldı.
Yadda saxla
- I müharibə: 1804–1813, Gülüstan sülhü ilə bitdi (12 oktyabr 1813).
- II müharibə: 1826–1828, Türkmənçay sülhü ilə bitdi (10 fevral 1828).
- Gülüstandan sonra İrəvan və Naxçıvan Qacarlarda qaldı, Türkmənçayla Rusiyaya keçdi.
- Xəzərdə hərbi donanma saxlamaq hüququ hər iki müqavilədə yalnız Rusiyaya verildi.
- Kürəkçay müqaviləsi: 14 may 1805, Qarabağ xanlığı Rusiyanın himayəsini qəbul etdi.
- Türkmənçaydan sonra sərhəd Araz boyunca keçdi, Azərbaycan şimal və cənub hissələrə bölündü.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Hadisələri xronoloji ardıcıllıqla düzün: 1. Lənkəran qalasının alınması; 2. Gəncənin işğalı; 3. Kürəkçay müqaviləsi; 4. Bakı xanlığının işğalı; 5. Gülüstan sülhü.
Həlli
Tarixləri yazırıq:
- Gəncənin işğalı: 3 yanvar 1804 (2);
- Kürəkçay müqaviləsi: 14 may 1805 (3);
- Bakının işğalı: 1806 (4);
- Lənkəranın alınması: 1 yanvar 1813 (1);
- Gülüstan sülhü: 12 oktyabr 1813 (5).
Cavab: 2, 3, 4, 1, 5.
Misal 2
Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrini müqayisə edin: hansı şərt hər iki müqavilədə var, hansılar yalnız Türkmənçayda var?
Həlli
Şərtləri ayrı-ayrılıqda yoxlayırıq.
- Hər ikisində: Xəzərdə hərbi donanma saxlamaq hüququ yalnız Rusiyaya verilir. Gülüstanda bu hüquq ilk dəfə verilmiş, Türkmənçayda təsdiqlənmişdir.
- Yalnız Türkmənçayda: İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının Rusiyaya keçməsi, sərhədin Araz boyunca müəyyən edilməsi, 20 milyon manat təzminat, ermənilərin köçürülməsinə icazə.
- Yalnız Gülüstanda: Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Quba, Dərbənd və Bakı xanlıqlarının Rusiyaya keçməsinin tanınması.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Gülüstan müqaviləsindən sonra hansı xanlıqlar Qacarların tərkibində qaldı?
- Gəncə və Qarabağ
- Bakı və Quba
- İrəvan və Naxçıvan
- Şəki və Şamaxı
- Dərbənd və Lənkəran
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C İrəvan və Naxçıvan
Gülüstan sülhü ilə Şimali Azərbaycanın xanlıqlarının əksəriyyəti Rusiyaya keçdi, İrəvan və Naxçıvan xanlıqları isə 1828-ci il Türkmənçay sülhünə qədər Qacarlarda qaldı.
Kürəkçay müqaviləsi hansı xanlığın hakimi ilə bağlanmışdır?
- Gəncə
- Qarabağ
- Şəki
- İrəvan
- Bakı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Qarabağ
1805-ci il mayın 14-də Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan Kürəkçay sahilində Sisianovla müqavilə imzaladı. Gəncə 1804-cü ildə hücumla alınmış, Bakı 1806-cı ildə işğal edilmiş, İrəvan isə 1827-ci ildə tutulmuşdu.
Hansı şərt Türkmənçay müqaviləsinə aid deyil?
- İrəvan xanlığı Rusiyaya keçdi
- Naxçıvan xanlığı Rusiyaya keçdi
- Qacarlar 20 milyon manat təzminat ödəməli oldu
- Sərhəd əsasən Araz çayı boyunca müəyyən edildi
- Gəncə xanlığı ilk dəfə Rusiyanın tərkibinə keçdi
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Gəncə xanlığı ilk dəfə Rusiyanın tərkibinə keçdi
Gəncə 1804-cü ildə işğal olunmuş, Rusiyaya keçməsi isə 1813-cü il Gülüstan müqaviləsində tanınmışdı. Qalan şərtlər Türkmənçay müqaviləsinə aiddir.
Tipik səhvlər
- İrəvan və Naxçıvanın Gülüstan müqaviləsi ilə Rusiyaya keçdiyini düşünmək: onlar yalnız Türkmənçay müqaviləsi (1828) ilə keçdi.
- Kürəkçay müqaviləsini müharibəni bitirən sülh hesab etmək: bu, 1805-ci ildə Qarabağ xanı ilə bağlanmış himayə müqaviləsidir.
- Xəzərdə hərbi donanma hüququnun ilk dəfə Türkmənçayda verildiyini düşünmək: bu hüquq Gülüstanda verilmiş, Türkmənçayda təsdiqlənmişdir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.