Danışıq səsi nədir və necə yaranır
Fonetika dilin səs tərkibini öyrənən bölmədir. Danışıq səsi nitqin ən kiçik vahididir. Ayrılıqda o, məna bildirmir, amma sözləri bir-birindən fərqləndirir: bal, dal, xal, sal sözləri yalnız birinci səslə fərqlənir, mənaları isə tamam başqadır.
Səslər nitq üzvlərinin köməyi ilə yaranır. Ağciyərlərdən çıxan hava nəfəs borusundan keçir, qırtlaqdakı səs tellərini titrədə bilir, sonra ağız və ya burun boşluğundan çıxır. Ağız boşluğunda dil, dodaqlar, dişlər və damaq havanın yolunu dəyişir, beləliklə, müxtəlif səslər alınır.
Səs və hərf
Səsi eşidir və tələffüz edirik, hərfi isə görür və yazırıq. Hərf səsin yazıdakı işarəsidir. Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var: 9 sait və 23 samit hərfi. Səsi hərfdən fərqləndirmək üçün onu kvadrat mötərizədə yazırlar: [a], [k].
Səs ilə hərf həmişə üst-üstə düşmür:
- bir hərf başqa səs kimi deyilə bilər: kitab sözü [kitap], yarpaq sözü [yarpax] kimi tələffüz olunur;
- yanaşı gələn iki eyni sait bir uzun səs kimi deyilə bilər: saat [sa:t], maaş [ma:ş]. Belə sözlərdə hərflər səslərdən çoxdur.
Ona görə sözün səs tərkibini müəyyən edəndə yazılışa deyil, tələffüzə baxmaq lazımdır.
Saitlər və samitlər
Danışıq səsləri iki qrupa bölünür.
Saitlər yalnız səsdən ibarətdir: hava ağız boşluğunda maneəyə rast gəlmir. Saitləri uzatmaq, oxumaq olur. Sait hecanın əsasıdır: sözdə neçə sait varsa, o qədər heca var (öl-kə-miz: 3 sait, 3 heca). Azərbaycan dilində 9 sait var: a, ı, o, u (qalın) və e, ə, i, ö, ü (incə).
Samitlər tələffüz olunanda hava ağızda maneəyə (dodaqlara, dişlərə, dilə) rast gəlir, ona görə samitlərdə küy olur. Cingiltili samitlər səs və küydən, kar samitlər isə yalnız küydən yaranır. Samit təkbaşına heca yarada bilmir. Samit hərfləri bunlardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, x, j, k, q, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z. Heç bir Azərbaycan sözü ğ hərfi ilə başlamır.
Sözdə səsləri necə saymalı
- Sözü ədəbi tələffüzlə ucadan deyin.
- Saitləri tapın: onların sayı heca sayına bərabərdir.
- Samitləri sayın.
- Hərflərin sayı ilə müqayisə edin: yanaşı gələn eyni saitlər (saat, maaş, camaat) bir uzun səs verir, ona görə belə sözlərdə hərf səsdən çox olur.
Məsələn, qonaq sözündə 5 hərf və 5 səs var [qonax], saitlər 2 (o, a), samitlər 3, heca 2: qo-naq. Burada sondakı q [x] kimi deyilir, amma səslərin sayı dəyişmir.
Yadda saxla
- Səs eşidilir və tələffüz olunur, hərf görünür və yazılır.
- Əlifbada 32 hərf var: 9 sait (a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü) və 23 samit hərfi.
- Sait deyiləndə hava maneəsiz keçir; samit deyiləndə maneəyə rast gəlir və küy yaranır.
- Sözdə saitlərin sayı hecaların sayına bərabərdir; samit təkbaşına heca yaratmır.
- Yanaşı gələn eyni saitlər bir uzun səs kimi deyilir: saat [sa:t] sözündə 4 hərf, 3 səs var.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Maaş və kitab sözlərində hərflərin və səslərin sayını müqayisə edin.
Həlli
- Maaş: hərflər m, a, a, ş, yəni 4 hərf. Tələffüz [ma:ş]: iki a bir uzun [a:] səsi verir, deməli, 3 səs var.
- Kitab: 5 hərf. Tələffüz [kitap]: sondakı b [p] kimi deyilir, amma bu, yenə bir səsdir, deməli, 5 səs var.
Nəticə: maaş sözündə hərf səsdən çoxdur; kitab sözündə isə hərf və səs sayı bərabərdir, sadəcə bir hərf başqa səs kimi tələffüz olunur.
Misal 2
Torpaq, ailə, məktəb sözlərində saitlərin, samitlərin və hecaların sayını müəyyən edin.
Həlli
- Torpaq: saitlər o, a (2); samitlər t, r, p, q (4); hecalar tor-paq (2).
- Ailə: saitlər a, i, ə (3); samit l (1); hecalar a-i-lə (3).
- Məktəb: saitlər ə, ə (2); samitlər m, k, t, b (4); hecalar mək-təb (2).
Yoxlama: hər sözdə heca sayı sait sayına bərabərdir.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Hansı sözdə hərflərin sayı səslərin sayından çoxdur?
- kitab
- dəniz
- saat
- yarpaq
- qələm
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C saat
Saat sözündə iki eyni sait bir uzun səs kimi deyilir: [sa:t], yəni 4 hərf, 3 səs. Digər sözlərdə səs və hərf sayı bərabərdir; kitab, yarpaq sözlərində son samit başqa səs kimi deyilsə də, səslərin sayı dəyişmir.
Danışıq səsləri haqqında hansı fikir doğrudur?
- Səsi görür və yazırıq.
- Saitlər deyiləndə hava ağız boşluğunda maneəyə rast gəlmir.
- Samit təkbaşına heca yarada bilir.
- Azərbaycan dilində 23 sait var.
- Hər hərf həmişə eyni səsi bildirir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Saitlər deyiləndə hava ağız boşluğunda maneəyə rast gəlmir.
Saitlərin tələffüzündə hava maneəsiz keçir. Səsi eşidirik, hərfi yazırıq; samit heca yaratmır; dilimizdə 9 sait var; bir hərf müxtəlif səslər kimi deyilə bilər (kitab [kitap]).
Hansı cərgədə yalnız sait hərflər verilmişdir?
- a, ı, o, y
- e, ə, i, ğ
- a, h, e, i
- ö, ü, u, ı
- ə, o, r, ü
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D ö, ü, u, ı
ö, ü, u, ı saitlərdir. Digər cərgələrdə samit hərflər də var: y, ğ, h, r.
Tipik səhvlər
- Səsləri yazılışa görə saymaq: saat sözündə 4 hərf, amma 3 səs var, çünki iki a bir uzun səs kimi deyilir.
- Səslə hərfi eyni şey hesab etmək: hərf yazılır və görünür, səs isə deyilir və eşidilir.
- y və ğ hərflərini sait sanmaq: onlar samitdir; Azərbaycan dilində cəmi 9 sait var.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.