Ümumi qayda və nümunələr

Bəzi alınma sözlərdə "o" hərfi [a] kimi tələffüz olunur. Bu hal çox vaxt vurğusuz hecalardakı "o" saitinə aid olur. Yazılışda isə mütləq "o" hərfi qorunub saxlanılır.

Ən çox rast gəlinən nümunələr:

Moskva – [Maskva]
konfet – [kanfet]
kompas – [kampas]
samovar – [samavar]
kosmonavt – [kasmanaft]
laboratoriya – [labaratoriya]
proqram – [praqram]
komandir – [kamandir]

Orfoqrafiya və orfoepiya fərqi

Bu sözlərin əksəriyyətində yazılış (orfoqrafiya) və deyiş (orfoepiya) fərqlənir. Yəni səs və hərf tərkibində kəmiyyət fərqi yaranmasa da, keyfiyyət fərqi yaranır. Məsələn, "komandir" yazılır, ancaq [kamandir] tələffüz edilir – "o" hərfi əvəzinə [a] səsi deyilir.

Həmçinin, bu sözlərin fonetik təhlili zamanı səslərin xüsusiyyətləri (açıq/qapalı, qalın/incə, dodaqlanan/dodaqlanmayan) tələffüzə əsasən aparılır. Məsələn, "Moskva" sözünün tələffüzündə ([Maskva]) dodaqlanan sait yoxdur, çünki dodaqlanan [o] saiti dodaqlanmayan [a] ilə əvəzlənir.

"O" kimi yazılıb "o" kimi deyilən alınma sözlər

Unutmaq olmaz ki, dilimizdə "o" hərfi ilə yazılan bütün alınma sözlərdə bu qayda işləmir. Bir çox alınma sözlərdə "o" hərfi elə [o] səsi kimi də tələffüz olunur.

Nümunələr: forma [forma], normal [normal], beton [beton], fonetika [fonetika], poçt [poçt], poeziya [poeziya].

Yadda saxla

Bəzi alınma sözlərdə (Moskva, kompas, konfet və s.) "o" hərfi [a] səsi ilə tələffüz olunur.
Bu hal sözün yazılışına təsir etmir, yazıda "o" hərfi mütləq saxlanılır.
Sözün fonetik təhlilində saitlərin xüsusiyyətləri (dodaqlanan/dodaqlanmayan) hərfə yox, tələffüz formasına ([a] səsinə) əsasən tapılır.
Qayda bütün alınma sözlərə aid deyil; elə sözlər var ki, "o" hərfi [o] kimi də oxunur (beton, poçt, forma və s.).

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı sözün yazılışı ilə tələffüzü fərqlənir? A) kompas B) forma C) poeziya D) normal E) beton
Həlli
"Kompas" sözü "o" hərfi ilə yazılsa da, [kampas] kimi tələffüz olunur. "Poeziya" [poeziya], "forma" [forma], "normal" [normal], "beton" [beton] sözlərində isə "o" saiti [o] kimi tələffüz edilir və yazılışla tələffüz arasında fərq yaranmır.

Cavab: A
Misal 2
"Moskva" sözünün fonetik təhlili ilə bağlı səhvi tapın. A) Sözdə 6 hərf, 6 səs var. B) Sözdə 2 sait səs iştirak edir. C) Kar və cingiltili samitlər iştirak edir. D) Tərkibində dodaqlanan sait səs var. E) Yazılışı ilə tələffüzü fərqlənir.
Həlli
"Moskva" sözünün tələffüzü [Maskva] kimidir. Tələffüzdə [o] saiti [a] səsi ilə əvəzləndiyi üçün sözdə dodaqlanan sait səs yoxdur ([a] dodaqlanmayan saitdir). Fonetik təhlil yazılışa yox, tələffüzə əsasən aparıldığı üçün D variantı səhvdir.

Cavab: D

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı cərgədəki bütün sözlərdə "o" hərfi [a] kimi tələffüz olunur?
1. avtomat, beton, not
2. komandir, konfet, kompas
3. poçt, Moskva, norma
4. motor, forma, pomidor
5. samovar, problem, poeziya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B komandir, konfet, kompas
B variantındakı sözlərin tələffüzü [kamandir], [kanfet], [kampas] kimidir. Digər variantlardakı bəzi sözlərdə (beton, not, poçt, norma, forma, poeziya) "o" hərfi [o] səsi kimi tələffüz edilir.
Tələffüz formasında verilmiş [labaratoriya] sözünün düzgün yazılışını göstərin.
1. laborotoriya
2. labaratoriya
3. labarotoriya
4. laborotoriyya
5. laboratoriya
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E laboratoriya
Sözün düzgün orfoqrafik yazılışı "laboratoriya" kimidir. Tələffüzdə isə "o" hərfləri [a] səsinə keçir.
"Kompas" sözünün fonetik təhlilindəki səhvi göstərin.
1. İki hecalıdır, vurğusu birinci hecaya düşür.
2. Tərkibində dodaqlanan sait iştirak edir.
3. Yazılışı ilə deyişi fərqlənir.
4. Ahəng qanununa tabedir.
5. 6 hərf, 6 səsdən ibarətdir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Tərkibində dodaqlanan sait iştirak edir.
"Kompas" sözü [kampas] kimi tələffüz olunur. Hər iki sait [a] səsidir. [a] saiti qalın, açıq və dodaqlanmayandır. Buna görə də tərkibdə dodaqlanan sait iştirak etmir. Fonetik təhlildə hərflərə deyil, səslərə baxılır.

Tipik səhvlər

Fonetik təhlil zamanı sözün hərf tərkibinə ("o" hərfinə) baxaraq sözdə dodaqlanan sait olduğunu düşünmək. Təhlil zamanı mütləq sözün tələffüz formasına (məsələn, [Maskva]) baxmaq lazımdır.
Tələffüzdə [a] eşidildiyi üçün sözü səhvən elə "a" ilə yazmaq (məsələn, yazıda "kanfet", "Maskva" və ya "kampas" yazmaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et