Saitlər və onların sayı
Saitlər tələffüz zamanı havanın ağız boşluğundan heç bir maneəyə rast gəlmədən çıxması ilə yaranan səslərdir. Hecanı sait yaradır: sözdə neçə sait varsa, o qədər də heca olur.
Azərbaycan dilində 9 sait var: a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü. Hər sait üç əlamətə görə səciyyələndirilir:
- dilin vəziyyətinə görə: qalın və incə;
- ağzın açılmasına görə: açıq və qapalı;
- dodaqların iştirakına görə: dodaqlanan və dodaqlanmayan.
Qalın və incə saitlər
Qalın saitlər tələffüz olunanda dil geriyə çəkilir: a, ı, o, u (4 sait). İncə saitlərdə dil irəli hərəkət edir: e, ə, i, ö, ü (5 sait).
Yadda saxlamaq üçün saitləri cüt-cüt düzün: a – ə, ı – i, o – ö, u – ü. Hər cütün birincisi qalın, ikincisi incədir. e saitinin isə qalın qarşılığı yoxdur.
Bu bölgü ahəng qanununun əsasıdır: Azərbaycan mənşəli sözlərdə saitlər adətən ya hamısı qalın (qartal, torpaq), ya da hamısı incə (gözəl, çiçək) olur. Alınma sözlərdə qalın və incə saitlər qarışıq işlənə bilər: kitab, insan.
Açıq və qapalı saitlər
Açıq saitlər tələffüz olunanda ağız geniş açılır: a, o, e, ə, ö (5 sait). Qapalı saitlərdə ağız az açılır: ı, i, u, ü (4 sait).
Qapalı saitlər dörd cür yazılan şəkilçilərdə işlənir, məsələn, təsirlik halda: atı, iti, odu, gülü. Açıq a, ə saitləri isə iki cür yazılan şəkilçilərdə olur: dağlar, evlər; dağda, evdə.
Dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlər
Dodaqlanan saitlər tələffüz olunanda dodaqlar irəli çıxır və dairəvi forma alır: o, ö, u, ü (4 sait). Dodaqlanmayan saitlərdə dodaqlar bu hərəkəti etmir: a, ı, e, ə, i (5 sait).
Azərbaycan mənşəli sözlərdə o və ö saitləri adətən yalnız birinci hecada işlənir: oğlan, otaq, göz, ördək.
Dörd cür yazılan şəkilçinin saitini seçmək üçün sözün son saitinin iki əlamətinə baxılır. Son sait qalın və dodaqlanmayandırsa (a, ı), şəkilçidə ı yazılır: atı, qızı. İncə və dodaqlanmayandırsa (e, ə, i), i yazılır: evi, kəndi. Qalın və dodaqlanandırsa (o, u), u yazılır: qolu, quşu. İncə və dodaqlanandırsa (ö, ü), ü yazılır: gözü, gülü.
Üç əlamət birlikdə
| Sait | Dilin vəziyyəti | Ağzın açılması | Dodaqların iştirakı |
|---|---|---|---|
| a | qalın | açıq | dodaqlanmayan |
| ı | qalın | qapalı | dodaqlanmayan |
| o | qalın | açıq | dodaqlanan |
| u | qalın | qapalı | dodaqlanan |
| e | incə | açıq | dodaqlanmayan |
| ə | incə | açıq | dodaqlanmayan |
| i | incə | qapalı | dodaqlanmayan |
| ö | incə | açıq | dodaqlanan |
| ü | incə | qapalı | dodaqlanan |
Cədvəldən görünür ki, hər üç əlamətə görə eyni olan yalnız bir cüt var: e və ə. Qalan saitlərin hər birinin öz əlamətlər toplusu var, ona görə də üç əlamət saiti tam müəyyən edir.
Yadda saxla
- Qalın saitlər: a, ı, o, u; incə saitlər: e, ə, i, ö, ü.
- Açıq saitlər: a, o, e, ə, ö; qapalı saitlər: ı, i, u, ü.
- Dodaqlanan saitlər: o, ö, u, ü; dodaqlanmayan saitlər: a, ı, e, ə, i.
- e və ə hər üç əlamətə görə eynidir: incə, açıq, dodaqlanmayan.
- Qapalı saitlər dörd cür yazılan şəkilçilərdə (-ı, -i, -u, -ü), açıq a, ə isə iki cür yazılan şəkilçilərdə (-lar, -lər) işlənir.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Göyərçin sözündəki saitləri üç əlamətə görə səciyyələndirin.
Həlli
Əvvəlcə saitləri ayırırıq: g-ö-y-ə-r-ç-i-n. Sözdə üç sait var: ö, ə, i (deməli, söz üçhecalıdır).
- ö: incə, açıq, dodaqlanan;
- ə: incə, açıq, dodaqlanmayan;
- i: incə, qapalı, dodaqlanmayan.
Sözdəki bütün saitlər incədir, yəni söz ahəng qanununa tabedir.
Misal 2
Hansı sözdə yalnız qalın və açıq saitlər var?
A) quzu B) qartal C) bulud D) yarpız E) oyun
Həlli
Həm qalın, həm də açıq olan saitlər ikidir: a və o. Hər sözü yoxlayırıq:
- quzu: u, u qapalıdır;
- qartal: a, a qalın və açıqdır;
- bulud: u, u qapalıdır;
- yarpız: a açıqdır, amma ı qapalıdır;
- oyun: o açıqdır, amma u qapalıdır.
Cavab: B) qartal.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Hansı sait qalın, açıq və dodaqlanandır?
- a
- u
- o
- ö
- ı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C o
o qalın, açıq və dodaqlanandır. a dodaqlanmayandır, u qapalıdır, ö incədir, ı həm qapalı, həm də dodaqlanmayandır.
Hansı sözdə bütün saitlər qapalıdır?
- kitab
- dəftər
- torpaq
- quzu
- qələm
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D quzu
Qapalı saitlər ı, i, u, ü-dür. Quzu sözündə yalnız u saiti var. Kitab sözündə a, torpaq sözündə o və a, dəftər və qələm sözlərində ə açıq saitdir.
Hansı sırada yalnız incə dodaqlanan saitlər verilmişdir?
- o, u
- ö, ü
- e, ö
- i, ü
- a, ə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B ö, ü
İncə dodaqlanan saitlər ikidir: ö və ü. o, u qalındır; e, i, a, ə isə dodaqlanmayan saitlərdir.
Tipik səhvlər
- e saitini qalın hesab etmək. e incə saitdir, sadəcə onun qalın qarşılığı yoxdur.
- Əlamətləri qarışdırmaq: ı qalındır, amma açıq deyil, qapalıdır; ö dodaqlanandır, amma qapalı deyil, açıqdır.
- Qalın və incə saitin birlikdə işləndiyi sözü səhv yazılmış hesab etmək: alınma sözlərdə (kitab, insan) bu təbiidir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.