Şəkilçilərin bir, iki və dörd cür yazılması

Şəkilçinin hansı variantda yazılacağını kökün (əsasın) son hecasındakı sait müəyyən edir. Burada ahəng qanununun iki növü işləyir:

• Damaq ahəngi: qalın saitdən (a, ı, o, u) sonra şəkilçidə qalın sait, incə saitdən (e, ə, i, ö, ü) sonra incə sait gəlir: dağlar, evlər.
• Dodaq ahəngi: dodaqlanan saitdən (o, ö, u, ü) sonra şəkilçidəki qapalı sait də dodaqlanan olur: yolun, gözün.

Şəkilçinin özündə hansı saitin olması onun neçə cür yazılacağını göstərir. Açıq a/ə saitli şəkilçilər yalnız damaq ahənginə, qapalı ı/i/u/ü saitli şəkilçilər isə hər iki ahəngə tabe olur.

Tərkibində açıq a və ya ə saiti olan şəkilçilər iki variantda yazılır:

• kökün son saiti qalındırsa (a, ı, o, u), şəkilçidə a yazılır;
• incədirsə (e, ə, i, ö, ü), şəkilçidə ə yazılır.

Misallar: -lar/-lər (dağlar, gözlər), -da/-də (kitabda, evdə), -dan/-dən (yoldan, kənddən), -a/-ə (dağa, evə), -maq/-mək (yazmaq, gəlmək), -ma/-mə (yazma, gəlmə), -acaq/-əcək (oxuyacaq, gələcək), -sa/-sə (alsa, görsə), -ca/-cə (yavaşca, türkcə), -laş/-ləş (dostlaşmaq, gözəlləşmək).

Diqqət: -dakı/-dəki şəkilçisində qapalı ı/i olsa da, o da iki cür yazılır: qutudakı, gözdəki.

Tərkibində qapalı ı, i, u, ü saitlərindən biri olan şəkilçilər həm damaq, həm də dodaq ahənginə tabe olur, ona görə dörd variantda yazılır:

• a, ı saitindən sonra ı: başçı;
• e, ə, i saitindən sonra i: dəmirçi;
• o, u saitindən sonra u: yolçu;
• ö, ü saitindən sonra ü: sözçü.

Digər misallar: -lıq (yaxşılıq, birlik, dostluq, gözlük), -lı (ağıllı, evli, duzlu, güllü), -sız (ağılsız, dilsiz, duzsuz, gülsüz), -dır (qızdır, evdir, yoldur, gözdür), keçmiş zaman şəkilçisi -dı (aldı, gəldi, durdu, gördü), yiyəlik hal şəkilçisi -ın (qızın, evin, yolun, gözün).

Saitlə bitən sözlərə şəkilçi bitişdirici samitlə qoşulur, lakin variantların sayı dəyişmir: atanın, dərənin, quzunun, ütünün.

Bəzi şəkilçilər ahəng qanununa tabe olmur və hansı sözə qoşulmasından asılı olmayaraq həmişə eyni yazılır. Onların çoxu fars və rus dillərindən keçib, bir neçəsi isə dilimizin öz şəkilçisidir:

• -xana: çayxana, xəstəxana;
• -stan: Gürcüstan;
• -dar: tərəfdar, maldar;
• -kar: sənətkar, günahkar;
• -şünas: dilşünas, ədəbiyyatşünas;
• -ov, -ova, -yev, -yeva: Həsənov, Əliyeva;
• zaman bildirən -kən: uşaqkən, oxuyarkən;
• -gil: xalamgil, əmimgil;
• -daş: yoldaş, sirdaş, vətəndaş.

Xəstəxana (incə kök, qalın şəkilçi) və oxuyarkən (qalın kök, incə şəkilçi) sözləri göstərir ki, belə şəkilçilər kökün saitinə baxmır.

Şəkilçinin neçə cür yazıldığını tapmaq üçün onu fikrən dörd fərqli kökə qoşun: biri a/ı, biri e/ə/i, biri o/u, biri ö/ü saitli olsun, məsələn, baş, dəmir, yol, söz.

• -çı: başçı, dəmirçi, yolçu, sözçü, yəni dörd variant;
• -lar: başlar, dəmirlər, yollar, sözlər, yəni iki variant;
• -xana, -daş kimi şəkilçilər heç bir sözdə dəyişmir, yəni bir variant.

Yadda saxlayın: variantı sözün birinci deyil, son saiti müəyyən edir: kitab sözündə son sait a olduğu üçün kitablar, mühəndis sözündə son sait i olduğu üçün mühəndislər yazılır.