Leksik şəkilçilər

Leksik (sözdüzəldici) şəkilçi kökə artırılaraq yeni leksik mənalı söz yaradır. Belə söz lüğətdə ayrıca söz kimi verilir: balıq → balıqçı, meşə → meşəlik, duz → duzsuz, dost → dostlaşmaq.

Yeni söz kökün aid olduğu nitq hissəsində qala bilər (balıq, balıqçı: isim), başqa nitq hissəsinə də keçə bilər (ağıl: isim, ağıllı: sifət; təmiz: sifət, təmizləmək: feil).

Çox işlənən leksik şəkilçilər:

isim düzəldən: -çı, -çi, -çu, -çü (balıqçı, işçi, gülçü), -lıq, -lik, -luq, -lük (meşəlik, dostluq, gözlük);
sifət düzəldən: -lı, -li, -lu, -lü (ağıllı, duzlu, güllü), -sız, -siz, -suz, -süz (duzsuz, səssiz);
feil düzəldən: -la, -lə (təmizləmək, işləmək), -laş, -ləş (dostlaşmaq, gözəlləşmək).

Qrammatik şəkilçilər

Qrammatik (sözdəyişdirici) şəkilçi yeni söz yaratmır və sözün leksik mənasını dəyişmir. O, sözün formasını dəyişir və onu cümlədəki başqa sözlərlə bağlayır: ev → evlər → evimiz → evimizdə. Bunların hamısı eyni sözün, ev sözünün formalarıdır.

Əsas qrammatik şəkilçilər bunlardır:

cəm şəkilçisi -lar, -lər: dağlar, evlər;
hal şəkilçiləri: kitabın, kitaba, kitabı, kitabda, kitabdan;
mənsubiyyət şəkilçiləri: kitabım, kitabımız, kitabınız;
xəbərlik şəkilçiləri: tələbəyəm, tələbəsən, tələbədir;
feilin zaman, şəxs və şəkil şəkilçiləri: yazdı, yazır, yazacağam, yazsa;
inkar şəkilçisi -ma, -mə: yazmadı, gəlmədi;
məsdər, feili sifət və feili bağlama şəkilçiləri: yazmaq, yazan, yazaraq.

Şəkilçilərin sözdəki sırası

Sözdə, adətən, əvvəl leksik, sonra qrammatik şəkilçilər gəlir:

balıq (kök) + -çı (leksik) + -lar (cəm) + -ımız (mənsubiyyət) + -dan (hal) = balıqçılarımızdan.

Bir sözdə bir neçə leksik şəkilçi ola bilər: dəmir + çi + lik = dəmirçilik, yaz + ı + çı = yazıçı. Qrammatik şəkilçilər isə adətən sözün sonunda toplanır.

Qrammatik şəkilçi sözün quruluşca növünü dəyişmir: evlərimizdə sadə, balıqçılarımızdan isə düzəltmə sözdür. Sözün quruluşunu kök və leksik şəkilçilər müəyyən edir.

Eyni səslənən şəkilçilər

Bəzi şəkilçilər eyni səslənir, amma biri leksik, digəri qrammatikdir. Onları məna ilə ayırın:

-ma, -mə: dondurma, süzmə (yemək adları) sözlərində feildən isim düzəldir, leksikdir; yazmadı, gəlmədi sözlərində inkar bildirir, qrammatikdir.
-ı, -i, -u, -ü: yazı, ölçü sözlərində feildən isim düzəldir, leksikdir; kitabı, gülü sözlərində hal və ya mənsubiyyət bildirir, qrammatikdir.
-la, -lə: təmizləmək, işləmək sözlərində feil düzəldir, leksikdir; qələmlə, dostla sözlərində isə bu, ümumiyyətlə şəkilçi deyil, ilə qoşmasının bitişik yazılmış formasıdır.

Yadda saxla

Leksik şəkilçi yeni söz yaradır, qrammatik şəkilçi isə eyni sözün yeni formasını düzəldir.
Qrammatik şəkilçilər: cəm, hal, mənsubiyyət, xəbərlik şəkilçiləri, feilin zaman, şəxs, şəkil və inkar şəkilçiləri, həmçinin məsdər, feili sifət və feili bağlama şəkilçiləri.
Sözdə, adətən, əvvəl leksik, sonra qrammatik şəkilçilər gəlir: balıq-çı-lar-ımız-dan.
Qrammatik şəkilçi sözün quruluşca növünü dəyişmir: evlərimizdə sadə sözdür.
Eyni səslənən şəkilçini mənaya görə ayırın: dondurma sözündə -ma leksik, yazmadı sözündə isə qrammatikdir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Balıqçılarımızdan sözünü tərkibə görə təhlil edin, leksik və qrammatik şəkilçiləri ayırın.
Həlli
1. Kök: balıq (daha kiçik mənalı hissələrə bölünmür).
2. -çı: leksik şəkilçidir, balıq sözündən yeni söz, balıqçı (balıq tutan adam) düzəldir.
3. -lar: cəm şəkilçisi, qrammatikdir.
4. -ımız: I şəxsin cəmində mənsubiyyət şəkilçisi, qrammatikdir.
5. -dan: çıxışlıq hal şəkilçisi, qrammatikdir.
Sözdə bir leksik və üç qrammatik şəkilçi var. Leksik şəkilçi olduğuna görə söz düzəltmədir.
Misal 2
Hansı sözdə yalnız qrammatik şəkilçilər var?

A) dağlıq B) dostluq C) evlərimizdə D) işçilər E) gözlük
Həlli
Hər sözdə şəkilçiləri yoxlayırıq:
- dağlıq: -lıq leksikdir;
- dostluq: -luq leksikdir;
- evlərimizdə: -lər (cəm), -imiz (mənsubiyyət), -də (yerlik hal) qrammatikdir;
- işçilər: -çi leksik, -lər qrammatikdir;
- gözlük: -lük leksikdir.
Cavab: C.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı sözdə leksik şəkilçi var?
1. kitabları
2. dənizçi
3. evimizdə
4. gəlmədi
5. yazacaqsan
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B dənizçi
Dənizçi sözündə -çi yeni söz yaradır. Qalan sözlərdə yalnız qrammatik şəkilçilər var: kitabları (-lar, -ı), evimizdə (mənsubiyyət və hal), gəlmədi (inkar, zaman), yazacaqsan (zaman, şəxs).
Hansı sözdə həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi var?
1. qələmdən
2. gülçülük
3. atalar
4. oxudum
5. yazıçılar
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E yazıçılar
Yazıçılar: yaz kök, -ı və -çı leksik, -lar qrammatik şəkilçidir. Qələmdən, atalar, oxudum sözlərində yalnız qrammatik, gülçülük sözündə isə yalnız leksik şəkilçilər (-çü, -lük) var.
Hansı sözdə -ma, -mə leksik şəkilçidir?
1. gəlmədik
2. yazmadı
3. dondurmanı
4. oxumayacaq
5. baxmasın
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C dondurmanı
Dondurmanı sözündə -ma dondurmaq feilindən isim düzəldir, sonra ona təsirlik hal şəkilçisi artırılıb (bitişdirici n samiti ilə: -nı). Qalan sözlərdə -ma, -mə inkar şəkilçisidir, qrammatikdir.

Tipik səhvlər

Hər şəkilçini sözdüzəldici saymaq və evlərimizdə kimi sözləri düzəltmə hesab etmək: burada şəkilçilərin hamısı qrammatikdir.
İnkar şəkilçisi -ma, -mə-ni leksik saymaq: yazmadı yeni söz deyil, yazmaq feilinin inkar formasıdır.
Qələmlə sözündəki -lə hissəsini leksik şəkilçi saymaq: bu, ilə qoşmasının bitişik yazılmış formasıdır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et