Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Söz yaradıcılığı

Düzəltmə sözlər: leksik şəkilçilərlə yeni söz yaradılması

Düzəltmə söz kökə leksik şəkilçi artırmaqla yaranan yeni sözdür: balıq → balıqçı, ağıl → ağıllı. Dilimizdə yeni sözlərin böyük hissəsi məhz bu yolla əmələ gəlir. İmtahanda düzəltmə sözü sadə və mürəkkəb sözlərdən ayırmaq, leksik şəkilçini qrammatik şəkilçidən seçmək tələb olunur.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 1

Düzəltmə söz necə yaranır

Düzəltmə söz bir kökdən və ən azı bir leksik şəkilçidən ibarətdir. Leksik şəkilçi sözə yeni məna verir, çox vaxt da onu başqa nitq hissəsinə keçirir:

  • yaz (feil) → yazı (isim);
  • ağıl (isim) → ağıllı (sifət);
  • təmiz (sifət) → təmizləmək (feil).

Bir sözdə bir neçə leksik şəkilçi ardıcıl gələ bilər: yaz → yazı → yazıçı → yazıçılıq. Leksik şəkilçilər qrammatik şəkilçilərdən əvvəl gəlir. Düzəltmə sözə qrammatik şəkilçi artırılanda o, düzəltmə olaraq qalır: balıqçılarımız = balıq + çı + lar + ımız.

İsim və sifət düzəldən şəkilçilər

İsim düzəldən leksik şəkilçilər:

  • -çı: balıqçı, dəmirçi, yolçu;
  • -lıq: gözlük, dostluq, yaxşılıq;
  • -ıcı: oxucu, satıcı, sürücü;
  • -ış: gediş, baxış, yürüş;
  • -ı: yazı, ölçü;
  • -ıntı: qırıntı, tikinti;
  • -c: sevinc.

Sifət düzəldən leksik şəkilçilər:

  • -lı: ağıllı, evli, duzlu;
  • -sız: ağılsız, dilsiz, duzsuz;
  • -qan: çalışqan, unutqan;
  • -ıq: açıq, qırıq, sınıq.

Alınma sözlərdə söz düzəldən hissə kökdən əvvəl də gələ bilər: bivəfa, naməlum, qeyri-adi. Bunlar da düzəltmə sözlərdir.

Feil və zərf düzəldən şəkilçilər

Feil düzəldən leksik şəkilçilər əsasən isim və sifətlərə qoşulur:

  • -la/-lə: başlamaq, işləmək, təmizləmək;
  • -al/-əl: azalmaq, çoxalmaq;
  • -ar/-ər: ağarmaq, göyərmək;
  • -laş/-ləş: dostlaşmaq, gözəlləşmək.

Zərf düzəldən -ca/-cə şəkilçisi: yavaşca, gizlicə, türkcə.

Feillərin sonundakı -maq/-mək məsdər şəkilçisidir, qrammatikdir və sözün quruluşca növünü dəyişmir: yazmaq sadə, təmizləmək isə -lə şəkilçisinə görə düzəltmədir.

Düzəltmə sözü necə tanımalı

  1. Sözü kök və şəkilçilərə ayırın. Kök bugünkü dildə ayrıca mənası olan söz olmalıdır.
  2. Şəkilçinin yeni söz yaratdığını yoxlayın: yeni söz lüğətdə ayrıca söz kimi verilə bilir (balıqçı, gözlük), qrammatik formalar isə verilmir (balıqlar, gözdə).
  3. Kök birdirsə və leksik şəkilçi varsa, söz düzəltmədir.

Tələlərə diqqət edin:

  • -ma/-mə həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi ola bilər. Nənəm qovurma bişirdi cümləsində qovurma yemək adıdır, düzəltmə isimdir. Əti çox qovurma! cümləsində isə -ma inkar şəkilçisidir, söz sadədir.
  • ayaq, qulaq, otaq kimi sözlərdə bugünkü dildə ayrıca kök seçilmir, ona görə onlar sadə sözlərdir.
  • İki kökü olan söz leksik şəkilçi qəbul etsə də mürəkkəb qalır: ayaqqabıçı.

Yadda saxla

  1. Düzəltmə söz = bir kök + ən azı bir leksik şəkilçi: balıqçı, ağıllı, təmizləmək.
  2. Leksik şəkilçi yeni məna yaradır və çox vaxt sözü başqa nitq hissəsinə keçirir: yaz → yazı.
  3. Qrammatik şəkilçi düzəltmə sözü sadəyə çevirmir: balıqçılar düzəltmədir.
  4. bi-, na-, qeyri- kimi alınma hissələr də düzəltmə söz yaradır: bivəfa, naməlum, qeyri-adi.
  5. -ma/-mə leksik (qovurma yeməyi) və inkar (qovurma!) şəkilçisi ola bilər, ona görə cümləyə baxın.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Yazıçılığımızın sözünü tərkibinə görə təhlil edin və quruluşca növünü müəyyən edin.

    Həlli

    1. Hissələrə ayırırıq: yaz + ı + çı + lığ + ımız + ın.
    2. yaz kökdür (feil).
    3. -ı feildən isim düzəldir (yazı), leksik şəkilçidir.
    4. -çı isimdən yeni isim düzəldir (yazıçı), leksik şəkilçidir.
    5. -lıq (burada -lığ) yeni isim düzəldir (yazıçılıq), leksik şəkilçidir.
    6. -ımız mənsubiyyət, -ın yiyəlik hal şəkilçisidir, ikisi də qrammatikdir.

    Cavab: sözdə bir kök və üç leksik şəkilçi var, deməli, yazıçılığımızın düzəltmə sözdür.

  2. Misal 2

    Hansı cümlədə qovurma sözü düzəltmədir?

    1. Bayramda qovurma bişirdik.
    2. Soğanı çox qovurma, yanar.

    Həlli

    1. Birinci cümlədə qovurma yemək adıdır və nə? sualına cavab verir: qovur + ma. Burada -ma feildən isim düzəldib, yəni leksik şəkilçidir, söz düzəltmədir.
    2. İkinci cümlədə qovurma qadağa bildirir: -ma feilin inkar şəkilçisidir, qrammatikdir, söz sadədir.

    Cavab: birinci cümlədə.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hansı sözdə leksik şəkilçi var?

    1. məktəblərimizdə
    2. gəlməyəcəklər
    3. dənizçilər
    4. evlərimizə
    5. yazdılar
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C dənizçilər

    dənizçilər = dəniz + çi + lər. -çi yeni söz (dənizçi) düzəldir. Qalan sözlərdə yalnız qrammatik şəkilçilər var: cəm, mənsubiyyət, hal, inkar, zaman və şəxs şəkilçiləri.

  2. Hansı sırada yalnız düzəltmə sözlər verilmişdir?

    1. bilik, ağıllı, yaşıllıq
    2. ayaq, qulaq, bilik
    3. dəmiryol, sevinc, gediş
    4. evlər, oxucu, duzlu
    5. qələm, yazı, ağıllı
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A bilik, ağıllı, yaşıllıq

    bilik (bil + ik), ağıllı (ağıl + lı), yaşıllıq (yaşıl + lıq) leksik şəkilçili sözlərdir. B sırasında ayaq, qulaq sadə, C sırasında dəmiryol mürəkkəb, D sırasında evlər sadə, E sırasında qələm sadədir.

  3. Hansı cümlədə -ma/-mə şəkilçisi yeni söz düzəltmişdir?

    1. Kitabı yerə atma!
    2. Bu gün nənəm qovurma bişirib.
    3. Qapını bağlama!
    4. Dərsdə danışma!
    5. Sözümü kəsmə!
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B Bu gün nənəm qovurma bişirib.

    B cümləsində qovurma yemək adıdır, -ma feildən isim düzəldib. Qalan cümlələrdə -ma/-mə inkar şəkilçisidir və qadağa bildirir.

Tipik səhvlər

  • Uzun sözü avtomatik düzəltmə saymaq: məktəblərimizdən sadədir, çünki bütün şəkilçiləri qrammatikdir.
  • -ma/-mə inkar şəkilçisini leksik şəkilçi ilə qarışdırmaq: yazma! sadə, qovurma (yemək) isə düzəltmədir.
  • ayaqqabıçı, dəmiryolçu kimi sözləri düzəltmə saymaq: onlarda iki kök var, ona görə mürəkkəbdir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et