Əsas və köməkçi nitq hissələri
Nitq hissələri iki qrupa bölünür.
Əsas nitq hissələri: isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf. Onların ümumi əlamətləri:
- həm leksik, həm də qrammatik mənaya malikdir;
- suala cavab verir;
- cümlə üzvü olur;
- çoxu qrammatik şəkilçi qəbul edərək dəyişir.
Köməkçi nitq hissələri: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz və nida. Onların yalnız qrammatik mənası var, onlar suala cavab vermir və ayrılıqda cümlə üzvü olmur. Məsələn, üçün, və, ancaq, bəlkə, ah sözlərinə sual vermək mümkün deyil.
İsim, sifət, say
- İsim əşya adı bildirir və kim? nə? hara? suallarına cavab verir: müəllim, kitab, Bakı, sevinc. İsim hallanır, cəm və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir: kitablarımızdan.
- Sifət əşyanın əlamətini (rəngini, dadını, formasını, keyfiyyətini) bildirir və necə? nə cür? hansı? suallarına cavab verir: qırmızı, şirin, dəyirmi, ağıllı. Sifət adətən isimdən əvvəl gəlir: qırmızı alma. Onun dərəcələri var: ağ, ağımtıl, ağappaq.
- Say əşyanın miqdarını və ya sırasını bildirir və neçə? nə qədər? neçənci? suallarına cavab verir: beş, on iki, yarım, çox, üçüncü. Miqdar sayı ilə işlənən isim adətən təkdə olur: beş kitab.
Əvəzlik, feil, zərf
- Əvəzlik əsas nitq hissələrinin, ən çox isim, sifət və sayın yerində işlənir və onların sualına cavab verir: mən, sən, o (isim yerində), bu, hansı (sifət yerində), neçə (say yerində). Məsələn: Əli gəldi. O, kitabı gətirdi. Burada o sözü Əli ismini əvəz edir.
- Feil hərəkət və ya vəziyyət bildirir və nə etdi? nə edir? nə edəcək? suallarına cavab verir: yazdı, oxuyur, gələcək, yatmaq. Feil şəxsə, zamana və şəklə görə dəyişir, təsdiq və inkar formasında olur: yazdım — yazmadım.
- Zərf hərəkətin icra tərzini, zamanını, yerini və miqdarını bildirir və necə? nə vaxt? harada? hara? nə qədər? suallarına cavab verir: tez, yavaş-yavaş, dünən, indi, irəli, geri, az. Zərf əsasən feilə aid olur və dəyişmir: Dünən yavaş-yavaş irəli getdik.
Eyni söz müxtəlif nitq hissəsi ola bilər
Sözün nitq hissəsini cümlədən kənarda yox, cümlənin içində müəyyən edin. Əsas meyar sözün mənası və hansı sözə aid olmasıdır.
- Gözəl şəhər: necə şəhər? Söz ismə aiddir, deməli, sifətdir. Qız gözəl oxudu: necə oxudu? Söz feilə aiddir, deməli, zərfdir.
- Çox kitab oxudum: nə qədər kitab? Söz ismə aiddir, deməli, saydır. Çox yorulduq: söz feilə aiddir, deməli, zərfdir.
- Evdə sözü harada? sualına cavab versə də, isimdir: bu, ev isminin yerlik hal formasıdır. Yalnız suala deyil, sözün əşya adı bildirib-bildirmədiyinə də baxın.
- O gəldi cümləsində o şəxs əvəzliyidir, o kitab birləşməsində isə işarə əvəzliyidir.
Yadda saxla
- Əsas nitq hissələri altıdır: isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf.
- Köməkçi nitq hissələri (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida) suala cavab vermir və ayrılıqda cümlə üzvü olmur.
- Suallar: isim kim? nə? hara?; sifət necə? nə cür? hansı?; say neçə? nə qədər? neçənci?; feil nə etdi? nə edir?; zərf necə? nə vaxt? harada? nə qədər?
- Əvəzlik başqa əsas nitq hissələrinin yerində işlənir və onların sualına cavab verir.
- Nitq hissəsi cümlədə müəyyən edilir: gözəl şəhər sifət, gözəl oxudu zərf.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Qonşumuz dünən bağında beş cavan alma ağacı əkdi cümləsindəki sözlərin nitq hissələrini müəyyən edin.
Həlli
Hər sözə sual veririk və mənasına baxırıq.
- Qonşumuz: kim? Əşya adıdır, isim.
- dünən: nə vaxt əkdi? Feilə aiddir, zaman bildirir, zərf.
- bağında: harada? Lakin bu, bağ isminin yerlik hal formasıdır, isim.
- beş: neçə ağac? Miqdar bildirir, say.
- cavan: necə ağac? Əlamət bildirir, sifət.
- alma: nə ağacı? isim.
- ağacı: nəyi? isim.
- əkdi: nə etdi? feil.
Cavab: 4 isim (qonşumuz, bağında, alma, ağacı), 1 zərf, 1 say, 1 sifət, 1 feil.
Misal 2
Hansı cümlədə az sözü zərfdir?
- Bu il az yağış yağdı.
- O, az danışır, çox dinləyir.
- Səbətdə az alma qaldı.
Həlli
Az sözünün hansı sözə aid olduğunu yoxlayırıq.
- az yağış: nə qədər yağış? Söz ismə aiddir, qeyri-müəyyən miqdar bildirir, deməli, saydır.
- az danışır: nə qədər danışır? Söz feilə aiddir, hərəkətin miqdarını bildirir, deməli, kəmiyyət zərfidir. Eyni cümlədəki çox dinləyir birləşməsində çox da zərfdir.
- az alma: söz ismə aiddir, deməli, saydır.
Cavab: 2.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Hansı sırada yalnız əsas nitq hissələri verilmişdir?
- isim, sifət, ədat
- feil, qoşma, isim
- say, əvəzlik, zərf
- bağlayıcı, modal söz, nida
- sifət, nida, say
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C say, əvəzlik, zərf
Say, əvəzlik və zərf əsas nitq hissələridir. Ədat, qoşma, bağlayıcı, modal söz və nida köməkçi nitq hissələridir.
Biz dünən iki maraqlı kitab aldıq cümləsindəki sözlər ardıcıllıqla hansı nitq hissələridir?
- isim, zərf, say, sifət, isim, feil
- əvəzlik, isim, say, sifət, isim, feil
- əvəzlik, zərf, sifət, sifət, isim, feil
- əvəzlik, zərf, say, sifət, isim, feil
- əvəzlik, zərf, say, zərf, isim, feil
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D əvəzlik, zərf, say, sifət, isim, feil
biz şəxs əvəzliyi, dünən zaman zərfi (nə vaxt?), iki say (neçə?), maraqlı sifət (necə kitab?), kitab isim, aldıq feildir (nə etdik?).
Hansı cümlədə yaxşı sözü zərfdir?
- Yaxşı dost darda tanınar.
- Bu, yaxşı kitabdır.
- O, imtahana yaxşı hazırlaşmışdı.
- Yaxşı söz ürəyi açar.
- Yaxşı adam hamıya kömək edir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C O, imtahana yaxşı hazırlaşmışdı.
C variantında yaxşı feilə aiddir: necə hazırlaşmışdı? Bu, tərzi-hərəkət zərfidir. Qalan cümlələrdə yaxşı ismə aiddir (dost, kitab, söz, adam) və sifətdir.
Tipik səhvlər
- Nitq hissəsini yalnız suala görə təyin etmək: evdə sözü harada? sualına cavab versə də zərf deyil, isimdir.
- Gözəl, yaxşı, çox, az kimi sözlərin cümlədə hansı sözə aid olduğuna baxmamaq: ismə aid olanda sifət və ya say, feilə aid olanda zərf olurlar.
- Nidanı və modal sözləri əsas nitq hissəsi saymaq: onlar köməkçi nitq hissələridir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.