Kök, leksik və qrammatik şəkilçi

Sözün quruluşunu müəyyən etmək üçün əvvəlcə onu hissələrə ayırırıq.

Kök sözün əsas mənasını daşıyan və daha kiçik mənalı hissələrə bölünməyən hissədir: göz, yaz, dəniz.
Leksik şəkilçi kökə artırılaraq yeni mənalı yeni söz düzəldir: göz → gözlük, yaz → yazı → yazıçı, dəniz → dənizçi.
Qrammatik şəkilçi yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir və onu cümlədəki başqa sözlərlə bağlayır: dənizdə, dənizlər, yazdım.

Sözün quruluşca növünü yalnız köklər və leksik şəkilçilər müəyyən edir. Qrammatik şəkilçilər nəzərə alınmır.

Sadə sözlər

Sadə söz bir kökdən ibarət olur, tərkibində leksik şəkilçi olmur. Ona qrammatik şəkilçilər artırıla bilər, bu zaman söz yenə sadə qalır:

kitab, kitablar, kitabımızda;
gəl, gəldi, gəlməyəcəklər;
yaşıl, beş, mən, dünən.

Deməli, məktəblərimizdən kimi uzun söz də sadədir: məktəb kökdür, -lər, -imiz, -dən isə qrammatik şəkilçilərdir.

Düzəltmə sözlər

Düzəltmə söz bir kökdən və ən azı bir leksik şəkilçidən ibarət olur:

isimlər: balıqçı, bilik, gözlük, sevinc;
sifətlər: ağıllı, duzsuz, çalışqan;
feillər: təmizləmək, qaralmaq.

Alınma sözlərdə leksik şəkilçi kökdən əvvəl də gələ bilər: bivəfa, naməlum, qeyri-adi. Bunlar da düzəltmə sözlərdir.

Düzəltmə sözə qrammatik şəkilçi artırılanda o, düzəltmə olaraq qalır: balıqçılar, ağıllıdır. Leksik şəkilçi adətən qrammatik şəkilçidən əvvəl gəlir: balıq + çı + lar.

Mürəkkəb sözlər

Mürəkkəb söz iki və daha çox kökün birləşməsindən yaranır və bir anlayış bildirir: dəmiryol, ayaqqabı, əlüzyuyan, Qarabağ, ata-ana, tez-tez, kömək etmək, on beş.

Mürəkkəb sözlərin tərəfləri üç cür yazılır:

bitişik: dəmiryol, ayaqqabı, Qarabağ;
defislə: ata-ana, qohum-qardaş, tez-tez;
ayrı: mürəkkəb feillər və mürəkkəb saylar, məsələn, kömək etmək, təşəkkür etmək, on beş.

Diqqət: iki kökü olan söz leksik şəkilçi qəbul etsə də mürəkkəb sayılır: dəmiryolçu (dəmir + yol + çu), ayaqqabıçı. Belə sözlərdə həlledici olan köklərin sayıdır.

Növü necə tapmalı

Sözü kök və şəkilçilərə ayırın.
Kökləri sayın: iki və ya daha çox kök varsa, söz mürəkkəbdir.
Bir kök varsa, leksik şəkilçi axtarın: varsa, söz düzəltmədir, yoxdursa, sadədir.

Məsələn: gözlüklərimiz → göz + lük + lər + imiz: bir kök və leksik şəkilçi -lük var, deməli, söz düzəltmədir. Dağlarda → dağ + lar + da: bir kök var, leksik şəkilçi yoxdur, deməli, söz sadədir.

Yadda saxla

Quruluşca üç növ söz var: sadə, düzəltmə, mürəkkəb.
Sadə söz = bir kök (+ qrammatik şəkilçilər): kitablarımız.
Düzəltmə söz = bir kök + leksik şəkilçi: dənizçi, ağıllı, bivəfa.
Mürəkkəb söz = iki və daha çox kök: ayaqqabı, ata-ana, kömək etmək.
Qrammatik şəkilçi sözün quruluşca növünü dəyişmir.
Mürəkkəb sözə leksik şəkilçi artırılsa da o, mürəkkəb qalır: dəmiryolçu.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Çalışqan şagirdlər ata-analarına maraqlı kitablar aldılar cümləsindəki sözləri quruluşca növlərinə görə qruplaşdırın.
Həlli
1. Çalışqan = çalış + qan. -qan feildən sifət düzəldən leksik şəkilçidir, deməli, söz düzəltmədir.
2. şagirdlər = şagird + lər. -lər cəm şəkilçisidir, qrammatikdir, deməli, söz sadədir.
3. ata-analarına: iki kök var (ata, ana), qalan şəkilçilər qrammatikdir, deməli, söz mürəkkəbdir (defislə yazılır).
4. maraqlı = maraq + lı. -lı leksik şəkilçidir, deməli, söz düzəltmədir.
5. kitablar = kitab + lar, söz sadədir.
6. aldılar = al + dı + lar. -dı keçmiş zaman, -lar şəxs şəkilçisidir, ikisi də qrammatikdir, deməli, söz sadədir.
Cavab: sadə sözlər: şagirdlər, kitablar, aldılar; düzəltmə sözlər: çalışqan, maraqlı; mürəkkəb söz: ata-analarına.
Misal 2
Verilmiş sözlərdən hansıları mürəkkəbdir: dəmirçi, əlüzyuyan, dəmirlər, ayaqqabıçı, gözlük?
Həlli
Hər sözdə əvvəlcə kökləri sayırıq.
- dəmirçi = dəmir + çi: bir kök və leksik şəkilçi, deməli, düzəltmədir.
- əlüzyuyan = əl + üz + yu + yan: üç kök var, deməli, mürəkkəbdir.
- dəmirlər = dəmir + lər: bir kök və qrammatik şəkilçi, deməli, sadədir.
- ayaqqabıçı = ayaq + qabı + çı: iki kök var, deməli, mürəkkəbdir. -çı leksik şəkilçisi bunu dəyişmir.
- gözlük = göz + lük: düzəltmədir.
Cavab: əlüzyuyan və ayaqqabıçı.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı söz düzəltmədir?
1. kitablarımız
2. gəldilər
3. balıqçı
4. dağlarda
5. evimiz
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C balıqçı
balıqçı = balıq + çı. -çı yeni söz düzəldən leksik şəkilçidir. Qalan sözlərdə yalnız qrammatik şəkilçilər var, onlar sadədir.
Hansı sırada yalnız mürəkkəb sözlər verilmişdir?
1. gözlük, ayaqqabı, tez-tez
2. ata-ana, dəmiryol, kömək etmək
3. dənizçi, Qarabağ, on beş
4. ağıllı, qohum-qardaş, əlüzyuyan
5. bilik, ayaqqabı, dəmiryol
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B ata-ana, dəmiryol, kömək etmək
ata-ana (defislə), dəmiryol (bitişik) və kömək etmək (ayrı) iki kökdən ibarətdir. Digər sıralarda düzəltmə söz var: gözlük, dənizçi, ağıllı, bilik.
Dəmiryolçular sözü quruluşca hansı növə aiddir və niyə?
1. sadə, çünki -lar qrammatik şəkilçidir
2. düzəltmə, çünki -çu leksik şəkilçidir
3. mürəkkəb, çünki tərkibində iki kök var
4. düzəltmə, çünki həm leksik, həm qrammatik şəkilçi var
5. sadə, çünki bitişik yazılır
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C mürəkkəb, çünki tərkibində iki kök var
dəmir + yol + çu + lar: iki kök var (dəmir, yol). Leksik şəkilçi -çu sözü düzəltməyə çevirmir, çünki növü ilk növbədə köklərin sayı müəyyən edir.

Tipik səhvlər

Qrammatik şəkilçi qəbul etmiş sözü (kitablarımız) düzəltmə hesab etmək. Növü yalnız leksik şəkilçi dəyişir.
Leksik şəkilçisi olan mürəkkəb sözü (ayaqqabıçı, dəmiryolçu) düzəltmə saymaq. Əvvəlcə köklərin sayına baxın.
Ayrı yazılan mürəkkəb feil və sayları (kömək etmək, on beş) iki ayrı söz kimi qəbul etmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et