Məzmuna keç
OrujovAI
AZRU

Sözün tərkibi

Kök və şəkilçi: sözün tərkibi

Azərbaycan dilində sözlər kökə şəkilçi artırmaqla dəyişir və yeni sözlər yaranır. Kökü və şəkilçini düzgün ayırmaq həm sözün tərkibcə təhlili, həm də düzgün yazı üçün lazımdır; imtahanda bu bacarıq çox vaxt başqa mövzuların sualları ilə birlikdə yoxlanılır.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 1

Kök

Kök sözün əsas leksik mənasını bildirən və daha kiçik mənalı hissələrə bölünməyən hissəsidir. Azərbaycan dilində kök, adətən, sözün əvvəlində gəlir və ayrılıqda işlənə bilir: göz-lük, yol-çu, sür-ücü. Yalnız bəzi alınma sözlərdə kökdən əvvəl gələn şəkilçilər olur: na-məlum, bi-xəbər.

Köklər iki cürdür:

  • ad kökləri: isim, sifət, say, əvəzlik və zərflərin kökləri (ev, daş, ağ, beş, tez);
  • feil kökləri: hərəkət bildirir (yaz, gəl, oxu). Feilin kökünü tapmaq üçün məsdər şəkilçisini (-maq, -mək) atmaq kifayətdir: yazmaq → yaz. Feil kökü II şəxsin təkində əmr formasına bərabərdir: yaz! gəl!

Kökün nitq hissəsi sözün nitq hissəsi ilə üst-üstə düşməyə bilər: işlədik feildir, kökü iş isə isimdir; yazıçı isimdir, kökü yaz isə feildir.

Şəkilçi artırılanda kökdə səs dəyişə bilər, amma kök yenə həmin kökdür: çörək → çörəyi, yarpaq → yarpağı, ağız → ağzı.

Şəkilçi

Şəkilçi kökə artırılan, ayrılıqda işlənməyən və müstəqil mənası olmayan hissədir. O, sözə ya yeni leksik məna, ya da qrammatik məna əlavə edir.

  • Leksik (sözdüzəldici) şəkilçilər yeni söz yaradır: -çı, -çi, -çu, -çü (balıqçı), -lıq, -lik, -luq, -lük (gözlük), -lı, -li, -lu, -lü (ağıllı), -sız, -siz, -suz, -süz (duzsuz), -la, -lə (işlə), -ıcı, -ici, -ucu, -ücü (sürücü).
  • Qrammatik (formadüzəldici) şəkilçilər sözün formasını dəyişir: cəm (-lar, -lər), hal (-ın, -a, -ı, -da, -dan), mənsubiyyət (-ım, -ın, -ı), xəbərlik (-am, -san), feilin zaman və şəxs şəkilçiləri (gəl-di-k).

Ahəng qanununa görə şəkilçilərin çoxunun bir neçə variantı var: -lar, -lər iki cür, -ın, -in, -un, -ün dörd cür yazılır.

Sözdə kök və şəkilçilərin sırası

Adətən sözdə əvvəl kök, sonra leksik, daha sonra qrammatik şəkilçilər gəlir:

kök + leksik şəkilçi(lər) + qrammatik şəkilçi(lər)

  • Yol-çu-luq-da: yol (kök), -çu və -luq (leksik), -da (qrammatik, yerlik hal).
  • Ağac-lıq-lar-dan: ağac (kök), -lıq (leksik), -lar (cəm), -dan (çıxışlıq hal).

Kök leksik şəkilçi ilə birlikdə yeni söz əmələ gətirir (yolçuluq, ağaclıq), qrammatik şəkilçilər isə bu sözün formalarını yaradır.

Kökü necə tapmalı

  1. Şəkilçiləri sözün sonundan bir-bir ayırın: yazıçılarımız → yazıçılar → yazıçı → yazı → yaz.
  2. Qalan hissənin müstəqil mənası olmalı və o, daha bölünməməlidir: yaz köküdür.
  3. Mənaca yoxlayın: kök sözün mənası ilə bağlı olmalıdır. Dəniz sözü dən və iz hissələrinə, qarpız sözü qar və pız hissələrinə bölünmür; bu sözlər yalnız kökdən ibarətdir.

Yadda saxla

  1. Kök sözün əsas leksik mənasını bildirir, bölünmür və adətən sözün əvvəlində olur.
  2. Feil kökü məsdər şəkilçisi atılmış formadır və II şəxsin təkində əmrə bərabərdir: yazmaq → yaz.
  3. Leksik şəkilçi yeni söz yaradır (balıqçı), qrammatik şəkilçi sözün formasını dəyişir (balıqçılar).
  4. Adi sıra: kök + leksik şəkilçi + qrammatik şəkilçi.
  5. Kökü tapmaq üçün şəkilçiləri sondan ayırın və qalan hissənin mənasını yoxlayın.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Balıqçılarımız sözünü tərkibinə görə təhlil edin.

    Həlli

    1. Sondan başlayırıq: -ımız I şəxsin cəmində mənsubiyyət bildirir, qrammatik şəkilçidir.
    2. -lar cəm bildirir, qrammatik şəkilçidir.
    3. -çı yeni söz (balıqçı, peşə sahibi) yaradır, leksik şəkilçidir.
    4. Balıq qalır: onun müstəqil mənası var və o, bölünmür, deməli, köküdür; bu, ad köküdür.

    Cavab: balıq (kök) + -çı (leksik) + -lar + -ımız (qrammatik).

  2. Misal 2

    İşlədik sözünün kökünü və şəkilçilərini müəyyən edin. Söz hansı nitq hissəsidir, kökü hansı nitq hissəsinə aiddir?

    Həlli

    1. -k I şəxsin cəmini (biz) bildirir, qrammatik şəkilçidir.
    2. -di keçmiş zaman bildirir, qrammatik şəkilçidir.
    3. -lə isimdən feil düzəldir (iş → işlə), leksik şəkilçidir.
    4. Kök iş isimdir, yəni ad köküdür.

    Cavab: söz feildir (nə etdik?), kökü iş isə isimdir; tərkibi: iş + -lə + -di + -k.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hansı sözün kökü feildir?

    1. dostluq
    2. yazıçı
    3. dağlıq
    4. daşçı
    5. balıqçı
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B yazıçı

    Yazıçı = yaz + -ı + -çı; kök yaz feildir (yazmaq). Digər sözlərin kökləri ad kökləridir: dost, dağ, daş, balıq.

  2. Hansı sözdə həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi var?

    1. gülçü
    2. evlərdən
    3. kitab
    4. dəmirçilər
    5. sürücü
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D dəmirçilər

    Dəmirçilər = dəmir (kök) + -çi (leksik, yeni söz) + -lər (qrammatik, cəm). Gülçü və sürücü sözlərində yalnız leksik, evlərdən sözündə yalnız qrammatik şəkilçilər var, kitab isə yalnız kökdür.

  3. Hansı söz yalnız kökdən ibarətdir?

    1. qarpız
    2. daşlı
    3. gülər
    4. yazı
    5. evdə
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A qarpız

    Qarpız bölünmür: qar hissəsinin bu sözün mənası ilə əlaqəsi yoxdur. Daşlı (daş + -lı), gülər (gül + -ər), yazı (yaz + -ı), evdə (ev + -də) şəkilçili sözlərdir.

Tipik səhvlər

  • Sözün təsadüfən oxşayan hissəsini kök saymaq: dəniz sözündə dən kök deyil, çünki mənaca əlaqə yoxdur; dəniz özü kökdür.
  • Feil kökünü məsdər şəkilçisi ilə birlikdə götürmək: oxumaq sözünün kökü oxu, -maq isə şəkilçidir.
  • Leksik və qrammatik şəkilçiləri qarışdırmaq: -çı, -lıq, -lı, -sız yeni söz yaradır, -lar, -da, -ım isə yalnız formanı dəyişir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrənMəsələni şəkillə həll et