Həqiqi məna nədir
Sözün ilkin, əsas mənasına həqiqi məna deyilir. Bu məna əşyanı, əlaməti və ya hərəkəti birbaşa, olduğu kimi adlandırır:
- dəmir: metal adı;
- şirin: dad əlaməti;
- göz: görmə orqanı;
- qaçmaq: ayaqla sürətlə hərəkət etmək.
Söz tək, cümlədən kənarda deyiləndə ağla ilk gələn məna, adətən, onun həqiqi mənasıdır. İzahlı lüğətlərdə də sözün həqiqi mənası, adətən, birinci verilir.
Həqiqi mənadan yaranan yeni mənalar
Zaman keçdikcə söz başqa əşya və hadisələrə də aid edilir, bu, çox vaxt oxşarlıq əsasında baş verir. Belə yeni mənalar həqiqi məna əsasında yaranır:
- dəmir qapı (həqiqi: dəmirdən qapı) → dəmir iradə (möhkəm, sarsılmaz iradə);
- şirin alma (həqiqi: dadı şirin olan alma) → şirin söz (xoş, mehriban söz);
- daş divar (həqiqi: daşdan tikilmiş divar) → daş ürək (rəhmsiz, amansız insan).
İkinci birləşmələrdə söz məcazi mənadadır. Bəzən yeni məna dildə möhkəmlənir və sözün ayrıca mənasına çevrilir: bulağın gözü, iynənin gözü birləşmələrində göz sözü həqiqi mənada deyil, oxşarlıq əsasında yaranmış başqa mənadadır. Belə hallar sözün çoxmənalılığını yaradır. Bütün bu mənaların başlanğıcı həqiqi mənadır.
Həqiqi məna müxtəlif nitq hissələrində
Həqiqi məna təkcə isimlərdə deyil, bütün əsas nitq hissələrində olur:
- isim: Uşaq əlini yudu (əl bədən üzvüdür, həqiqi məna);
- sifət: acı bibər (dad, həqiqi məna) və acı həqiqət (məcazi məna);
- feil: Ocaq yanır (alovla yanmaq, həqiqi məna) və Ürəyim yanır (təəssüf hissi, məcazi məna).
Bir çox terminin isə yalnız bir, həqiqi mənası olur: hipotenuza, fotosintez. Belə sözlər mətndə həmişə eyni mənada başa düşülür.
Həqiqi mənanı necə tanımalı
- Əşyaya uyğunluğu yoxlayın. Əlamət həqiqətən həmin əşyaya aid ola bilərmi? İsti çay: çay həqiqətən isti olur, deməli, isti sözü həqiqi mənadadır. İsti münasibət: münasibətin temperaturu olmur, deməli, söz məcazi mənadadır.
- İzahla əvəz edin. Dəmir qapı əvəzinə dəmirdən düzəldilmiş qapı demək olar, məna pozulmur, deməli, söz həqiqi mənadadır. Dəmirdən düzəldilmiş iradə isə demək olmaz, deməli, dəmir iradə birləşməsində söz həqiqi mənada deyil.
- Mətnin üslubuna baxın. Elmi və rəsmi-işgüzar mətnlərdə sözlər, xüsusilə terminlər, adətən, həqiqi mənada işlənir ki, fikir dəqiq və birmənalı olsun. Bədii mətndə isə məcazi işlənmə çoxdur.
Yadda saxla
- Həqiqi məna sözün ilkin, əsas, birbaşa mənasıdır: dəmir metal adıdır.
- Söz cümlədən kənarda deyiləndə ağla ilk gələn məna, adətən, həqiqi mənadır.
- Məcazi və digər mənalar həqiqi məna əsasında, çox vaxt oxşarlıqla yaranır: dəmir qapı → dəmir iradə.
- Yoxlama: əlamət əşyaya həqiqətən aid ola bilirsə (isti çay), söz həqiqi mənadadır.
- Eyni söz bir birləşmədə həqiqi (şirin alma), digərində məcazi (şirin söz) mənada ola bilər.
- Elmi üslubda sözlər, xüsusilə terminlər, həqiqi mənada işlənir.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Soyuq sözü hansı birləşmədə həqiqi mənada işlənmişdir: soyuq su, soyuq baxış, soyuq cavab?
Həlli
Soyuq sözünün həqiqi mənası temperaturu aşağı olan deməkdir.
- soyuq su: suyun temperaturu həqiqətən aşağı ola bilər. Həqiqi məna.
- soyuq baxış: baxışın temperaturu olmur, burada soyuq sözü laqeyd, mehribanlıqdan uzaq mənasındadır. Məcazi məna.
- soyuq cavab: cavabın da temperaturu olmur, söz laqeyd, könülsüz mənasındadır. Məcazi məna.
Cavab: soyuq su.
Misal 2
Hansı cümlədə göz sözü həqiqi mənada işlənmişdir?
- Uşağın gözləri qəhvəyidir.
- Kəndlilər bulağın gözünü təmizlədilər.
- Nənəm iynənin gözündən sap keçirdi.
Həlli
- Uşağın gözləri: görmə orqanı nəzərdə tutulur. Bu, sözün ilkin mənasıdır, yəni həqiqi mənadır.
- Bulağın gözü: suyun yerdən çıxdığı yer. Bu, görmə orqanına oxşarlıq əsasında yaranmış yeni mənadır.
- İynənin gözü: iynədəki kiçik deşik. Bu da oxşarlıq əsasında yaranmış yeni mənadır.
Cavab: birinci cümlə.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Hansı birləşmədə birinci söz həqiqi mənada işlənmişdir?
- daş ürək
- qızıl əllər
- şirin söz
- isti çay
- acı xəbər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D isti çay
Çay həqiqətən isti olur, ona görə isti sözü həqiqi mənadadır. Ürək daşdan, əl qızıldan olmur, sözün və xəbərin isə dadı yoxdur: qalan birləşmələrdə birinci söz məcazi mənadadır.
Hansı cümlədə ağır sözü həqiqi mənada işlənmişdir?
- Ağır xəbər hamını kədərləndirdi.
- Bu ağır yükü tək qaldıra bilmədim.
- Onun ağır xasiyyəti var.
- Ağır sözlər onu incitdi.
- Bu, ailə üçün ağır itki idi.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Bu ağır yükü tək qaldıra bilmədim.
Ağır sözünün həqiqi mənası çəkisi çox olan deməkdir və bu məna yalnız ağır yük birləşməsinə uyğundur. Qalan cümlələrdə söz kədərli, çətin, sərt mənalarında, yəni məcazi işlənib.
Həqiqi məna haqqında hansı fikir doğrudur?
- Məcazi məna sözün həqiqi mənası əsasında yaranır.
- Həqiqi məna məcazi mənadan törəyir.
- Söz həqiqi mənada yalnız bədii əsərlərdə işlənir.
- Terminlər, adətən, məcazi mənada işlənir.
- Həqiqi məna yalnız isimlərdə olur.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Məcazi məna sözün həqiqi mənası əsasında yaranır.
Sözün ilkin mənası həqiqi mənadır, məcazi məna sonradan onun əsasında yaranır. Terminlər və elmi mətnlər həqiqi mənaya əsaslanır, həqiqi məna isə təkcə isimlərdə deyil, bütün əsas nitq hissələrində olur.
Tipik səhvlər
- Sözün mənasını birləşmədən ayrı müəyyən etmək. Eyni söz şirin alma birləşməsində həqiqi, şirin söz birləşməsində məcazi mənadadır, ona görə hər dəfə konkret birləşməyə baxmaq lazımdır.
- Bulağın gözü, iynənin gözü kimi birləşmələrdə göz sözünü həqiqi mənada saymaq. Onun həqiqi mənası yalnız görmə orqanıdır.
- Həqiqi mənanı ancaq isimlərə aid etmək. Sifətin (soyuq su), feilin (qaçmaq) və başqa sözlərin də həqiqi mənası olur.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.