Leksik məna

Leksik məna sözün konkret mənasıdır: söz hansı əşyanı, hərəkəti, əlaməti, miqdarı adlandırır. Kitab oxumaq üçün çap olunmuş əsərdir, qaçmaq sürətlə hərəkət etməkdir, şirin dad əlamətidir. Leksik məna hər söz üçün fərdidir: kitab və dəftər sözlərinin leksik mənası müxtəlifdir.

Leksik mənanı leksikologiya öyrənir, o, izahlı lüğətlərdə verilir. Bir sözün bir neçə leksik mənası ola bilər: göz görmə orqanıdır, bulağın gözü bulağın çıxdığı yerdir, şkafın gözü şkafın bölməsidir. Belə sözlər çoxmənalı sözlərdir.

Qrammatik məna

Qrammatik məna bir qrup sözə aid olan ümumi mənadır. O, iki səviyyədə özünü göstərir.

Nitq hissəsinin mənası. Kitab, dağ, uşaq sözlərinin leksik mənaları müxtəlifdir, amma hamısı əşya bildirir: bu, ismin qrammatik mənasıdır. Sifət əlamət, say miqdar və sıra, feil hərəkət, zərf hərəkətin əlamətini bildirir.

Söz formasının mənası. Qrammatik şəkilçilər sözə kəmiyyət, hal, mənsubiyyət, şəxs, zaman, inkar kimi mənalar əlavə edir: evlər (cəm), evin (yiyəlik hal: evin qapısı), evim (I şəxsin təkində mənsubiyyət), gəldi (keçmiş zaman), gəlmədi (inkar). Bu zaman leksik məna dəyişmir: evlər də, evdən də eyni əşyanı adlandırır. Qrammatik mənanı qrammatika, yəni morfologiya və sintaksis öyrənir.

Leksik və qrammatik şəkilçilər

Şəkilçilər sözün mənasına fərqli təsir edir.

Leksik şəkilçi yeni söz, yəni yeni leksik məna yaradır: balıq → balıqçı, bil → bilik, dağ → dağlıq, iş → işlə. Bunlar lüğətdə ayrıca sözlərdir.
Qrammatik şəkilçi yeni söz yaratmır, yalnız sözün formasını dəyişir: balıqçı → balıqçılar → balıqçının.

Bir sözdə hər iki növ ola bilər. Balıqçılarımızdan sözündə balıq leksik mənanı daşıyır, -çı yeni söz yaradır (peşə sahibi), -lar cəm, -ımız I şəxsin cəmində mənsubiyyət, -dan çıxışlıq hal bildirir.

Əsas və köməkçi nitq hissələri

Əsas nitq hissələri (isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf) həm leksik, həm də qrammatik mənaya malikdir: onlar nəyisə adlandırır və ya göstərir, suala cavab verir, cümlə üzvü olur.

Köməkçi nitq hissələri (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida) əşya, hərəkət və ya əlamət adlandırmır, onların yalnız qrammatik mənası var. Onlar sözlər və cümlələr arasında əlaqə yaradır (və, amma, üçün, ilə), fikrə çalar qatır (hətta, ancaq, -mı), danışanın münasibətini (əlbəttə, yəqin) və ya hissini (ah, ay) bildirir. Köməkçi sözlər suala cavab vermir və adətən cümlə üzvü olmur.

Yadda saxla

Leksik məna sözün konkret mənasıdır (nəyi adlandırır); hər söz üçün fərdidir və lüğətdə verilir.
Qrammatik məna sözlər qrupuna aid ümumi mənadır: nitq hissəsinin mənası və kəmiyyət, hal, mənsubiyyət, şəxs, zaman, inkar kimi forma mənaları.
Leksik şəkilçi yeni söz yaradır, qrammatik şəkilçi yalnız sözün formasını dəyişir.
Əsas nitq hissələrinin həm leksik, həm qrammatik mənası var; köməkçi nitq hissələrinin yalnız qrammatik mənası var.
Qrammatik şəkilçi artırılanda leksik məna dəyişmir: ev, evlər, evdən eyni əşyanı bildirir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Məktəblərimizdə sözünün leksik və qrammatik mənalarını müəyyən edin.
Həlli
1. Kök məktəb leksik mənanı daşıyır: təhsil müəssisəsi.
2. -lər qrammatik məna bildirir: cəm.
3. -imiz qrammatik məna bildirir: I şəxsin cəmində mənsubiyyət (bizim).
4. -də qrammatik məna bildirir: yerlik hal (harada?).
5. Söz isimdir, deməli, ümumi qrammatik mənası əşya bildirməsidir.
Cavab: bir leksik məna (məktəb) və üç qrammatik şəkilçinin verdiyi cəm, mənsubiyyət, hal mənaları; leksik şəkilçi yoxdur.
Misal 2
Hansı cərgələrdəki sözlərin yalnız qrammatik mənası var? 1 üçün, və, ancaq; 2 gözəl, yaxşı, tez; 3 ah, əlbəttə, ilə; 4 üç, onlar, oxumaq.
Həlli
1. Üçün qoşma, və bağlayıcı, ancaq ədat və ya bağlayıcıdır; hamısı köməkçidir və heç nə adlandırmır: yalnız qrammatik məna.
2. Gözəl, yaxşı əlamət, tez hərəkətin əlamətini adlandırır: bunlar əsas nitq hissələridir.
3. Ah nida, əlbəttə modal söz, ilə qoşmadır: yalnız qrammatik məna.
4. Üç say, onlar əvəzlik, oxumaq feildir: əsas nitq hissələri.
Cavab: 1 və 3.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı cərgədəki sözlərin leksik mənası eyni, qrammatik mənası isə müxtəlifdir?
1. dağ, daş, bağ
2. gözəl, qəşəng, yaraşıqlı
3. dağlar, dağın, dağda
4. dağ, dağlı, dağlıq
5. yazı, yazıçı, yazılı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C dağlar, dağın, dağda
Dağlar, dağın, dağda eyni sözün formalarıdır: leksik məna (dağ) eynidir, qrammatik şəkilçilər isə cəm, yiyəlik hal və yerlik hal mənalarını verir. A cərgəsində müxtəlif sözlər, B cərgəsində sinonimlər, D və E cərgələrində leksik şəkilçilərlə düzələn yeni sözlər var.
Hansı sözün yalnız qrammatik mənası var?
1. ağac
2. gözəl
3. sabah
4. qaçmaq
5. üçün
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E üçün
Üçün qoşmadır, köməkçi nitq hissəsidir və heç nə adlandırmır. Ağac (isim), gözəl (sifət), sabah (zərf), qaçmaq (feil) əsas nitq hissələridir: onların həm leksik, həm qrammatik mənası var.
Hansı sözə yalnız qrammatik şəkilçi artırılmışdır?
1. balıqçı
2. kitablar
3. bilik
4. dəmirçi
5. dağlıq
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B kitablar
Kitablar sözündə -lar cəm bildirir, yeni söz yaratmır. Balıqçı, bilik, dəmirçi, dağlıq sözlərindəki -çı, -ik, -çi, -lıq leksik şəkilçilərdir, yeni söz əmələ gətirir.

Tipik səhvlər

Qrammatik şəkilçinin sözün mənasını dəyişdiyini düşünmək: evlər, evdən yeni söz deyil, eyni sözün formalarıdır; yeni sözü yalnız leksik şəkilçi yaradır.
Köməkçi nitq hissələrinə leksik məna aid etmək: üçün, və, ancaq heç nə adlandırmır, yalnız əlaqə və məna çaları bildirir.
-çı, -lıq kimi leksik şəkilçiləri qrammatik saymaq: balıqçı, dağlıq lüğətdə ayrıca sözlərdir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et