Ahəng qanununun mahiyyəti

Sözdə qalın və ya incə saitlərin bir-birini izləməsinə ahəng qanunu deyilir. Azərbaycan dilində sözün ilk hecası qalın saitlidirsə (a, ı, o, u), sonrakı hecalar da qalın saitli olur (məsələn: qardaşlarımız, odunçu). Əgər ilk heca incə saitlidirsə (e, ə, i, ö, ü), sonrakı hecalar da incə saitlərdən ibarət olur (məsələn: dənizçilər, çiçəkli).

Milli və alınma sözlərdə ahəng qanunu

Milli sözlərimiz, adətən, ahəng qanununa tabe olur. Lakin bir neçə əsl Azərbaycan sözü var ki, onlarda bu qanun pozulub. Belə sözlərə işıq, ilıq, inam, ildırım, işartı, tikan, gilas, quzey, iraq və digərlərini misal göstərmək olar. Ərəb, fars və Avropa mənşəli sözlərin isə böyük bir qismində ahəng qanunu gözlənilmir (məsələn: kitab, alim, teatr, dünya). Mürəkkəb sözlərdə də müxtəlif mənşəli sözlər birləşdiyi üçün ahəng qanunu pozula bilər (məsələn: dəvədabanı, günəbaxan).

Ahəng qanunu və şəkilçilər (Morfoloji xüsusiyyət)

Ahəng qanunu Azərbaycan dilində şəkilçilərin sözə qoşulmasını tənzimləyir. Sözə şəkilçi qoşularkən sözün sonuncu hecasındakı sait əsas götürülür. Son hecadakı sait qalındırsa, qoşulan şəkilçi qalın saitli (kitab + da = kitabda), incədirsə, incə saitli olur (məktəb + də = məktəbdə). Lakin dilimizdəki bircür yazılan şəkilçilər (-daş, -dar, -keş və s.) ahəng qanununa tabe olmur. Məsələn, vətən sözünə -daş şəkilçisi qoşulduqda vətəndaş sözü yaranır və ahəng qanunu pozulur.

Yadda saxla

Ahəng qanunu: Sözdə qalın və ya incə saitlərin bir-birini izləməsidir.
Morfoloji rol: Şəkilçilər sözün sonuncu hecasındakı saitə əsasən qoşulur.
İstisna milli sözlər: işıq, ilıq, inam, ildırım, tikan, gilas kimi əsl Azərbaycan sözlərində ahəng qanunu pozulub.
Bircür yazılan şəkilçilər: -daş, -keş, -dar kimi şəkilçilər ahəng qanununa tabe olmur.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı sırada verilmış bütün sözlərdə ahəng qanunu pozulmuşdur?

A) tələbə, məktəb, dəftər B) vəfa, dünya, kitab C) qanun, insan, odun D) dəniz, qələm, işıq E) meşə, çinar, çəmən
Həlli
1. A bəndində "tələbə", "məktəb", "dəftər" – bütün saitlər incədir, qanun pozulmayıb.
2. C bəndində "qanun" (a, u) və "odun" (o, u) sözlərində saitlər qalındır, qanun pozulmayıb. (Yalnız "insan" sözündə pozulub).
3. D bəndində "dəniz" və "qələm" sözlərində bütün saitlər incədir. Yalnız "işıq" sözündə pozulub.
4. E bəndində "meşə" və "çəmən" sözlərində qanun gözlənilib.
5. B bəndində "vəfa" (ə-incə, a-qalın), "dünya" (ü-incə, a-qalın), "kitab" (i-incə, a-qalın) sözlərinin hamısında qanun pozulub.
Cavab: B
Misal 2
"Kitab" sözünə yönlük hal şəkilçisi qoşulduqda hansı variant seçilir və səbəbi nədir?
Həlli
1. Yönlük hal şəkilçisi iki cür yazılır: -a və -ə.
2. Şəkilçinin variantını seçmək üçün sözün sonuncu hecasındakı saitə baxmaq lazımdır.
3. "Kitab" sözünün son hecasında qalın "a" saiti iştirak edir.
4. Ahəng qanununa əsasən, son hecadakı sait qalın olduğu üçün ona qoşulan şəkilçi də qalın saitli olmalıdır. Buna görə də "kitab + a = kitaba" şəklində yazılır.
Cavab: "-a" şəkilçisi seçilir, çünki ahəng qanununa görə sözün son hecası qalın saitlidir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı milli sözümüzdə ahəng qanunu pozulmuşdur?
1. Ürək
2. Dəmir
3. İldırım
4. Qardaş
5. Səhər
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C İldırım
"Itldırım" əsl Azərbaycan sözü olsa da, "i" (incə) və "ı" (qalın) saitləri bir yerdə işləndiyi üçün ahəng qanunu pozulmuşdur. Digər sözlərdə isə (ürək, dəmir, səhər - incə; qardaş - qalın) ahəng qanunu gözlənilmişdir.
Ahəng qanunu hansı şəkilçilərin sözə qoşulmasında rol oynamır?
1. İki cür yazılan şəkilçilərin
2. Dörd cür yazılan şəkilçilərin
3. Bircür yazılan şəkilçilərin
4. Cəm şəkilçisinin
5. Hal şəkilçilərinin
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Bircür yazılan şəkilçilərin
Bircür yazılan şəkilçilər (-daş, -keş, -dar və s.) heç bir halda dəyişmir və ahəng qanununa tabe olmadan sözlərə qoşulur (məsələn: vətən + daş = vətəndaş). İki və dörd cür yazılan şəkilçilər isə ahəng qanununa uyğun olaraq dəyişir.
Hansı cümlədəki bütün sözlər ahəng qanununa tabedir?
1. Kitab bilik mənbəyidir.
2. Uşaqlar bağçada oynayırlar.
3. Müəllim şagirdlərə sual verdi.
4. Dənizçilər limana yaxınlaşdılar.
5. Alim yeni kəşf etdi.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Uşaqlar bağçada oynayırlar.
B bəndindəki "uşaqlar" (u, a, a), "bağçada" (a, a, a), "oynayırlar" (o, a, ı, a) sözlərinin hər birində yalnız qalın saitlər iştirak edir, yəni ahəng qanunu gözlənilmişdir. Digər cümlələrdə "kitab", "şagird", "sual", "liman", "alim" kimi sözlərdə ahəng qanunu pozulub.

Tipik səhvlər

Sözün ahəng qanununa tabe olub-olmadığını yoxlayarkən ilk hecadakı saitin növünə fikir vermədən qarışıq saitləri eyni hesab etmək (məsələn, "işıq" sözündəki i və ı saitlərini eynicinsli bilmək).
Bütün əsl Azərbaycan sözlərində ahəng qanununun qorunduğunu düşünmək (ilıq, işıq, ildırım, tikan kimi milli sözlərimiz istisnadır).
Şəkilçi qoşarkən sözün ilk hecasındakı saitə əsaslanmaq. Qaydaya görə, şəkilçi sözün sonuncu hecasındakı saitə görə qoşulmalıdır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et