Ümumi qaydalar və alınma sözlərdə vurğu

Azərbaycan mənşəli sözlərdə vurğu adətən sonuncu hecaya düşür (məsələn: ki-tab, ki-tab-lar, ki-tab-lar-da). Sözə şəkilçi artırıldıqda vurğu adətən sona doğru yerini dəyişir.

Bəzi əsl Azərbaycan sözlərində (adətən nidalar, bağlayıcılar, ədatlar) vurğu ilk hecaya düşə bilər: bə-li, ya-nı, an-caq, dün-ən, ne-cə.

Alınma sözlərdə isə vurğu müxtəlif hecalara düşə bilər. Avropa mənşəli bəzi sözlərdə vurğu adətən ilk və ya ortadakı hecalara düşür (kos-mos, at-mos-fer), ərəb-fars mənşəli sözlərin çoxunda isə sona düşür. Coğrafi adlarda da vurğu əvvələ düşə bilir (Mos-kva, Lon-don).

Vurğu qəbul etməyən şəkilçilər

Dilimizdə bir sıra şəkilçilər var ki, sözə qoşulduqda vurğu qəbul etmir və vurğu ondan əvvəlki hecanın üzərinə düşür:

Xəbərlik (şəxs) şəkilçiləri: -am, -sən, -dır, -ıq, -sınız, -dırlar (mü-əl-lim-dir).
Felin inkar şəkilçisi -ma, -mə (gəl-mə-di).
İdi, imiş, isə hissəciklərinin şəkilçiləşmiş formaları: -dı², -mış⁴, -sa² (oxu-muş-du).
İlə qoşmasının qısaldılmış forması -la, -lə və bənzətmə, dil bildirən -ca, -cə şəkilçiləri (ma-şın-la, in-gi-lis-cə).
Qohumluq bildirən -gil şəkilçisi (da-yım-gil).
Sual ədatı -mı⁴ (gəl-di-mi?).

Vurğusu dəyişməklə mənası dəyişən sözlər

Dilimizdə bəzi sözlər var ki, vurğunun yerinə görə mənası dəyişir (vurğu omonimləri). Belə sözlərdə səs tərkibi eyni qalır, ancaq vurğusu fərqlənir:

Dimdik: İsim kimi (quşun dimdiyi) vurğu 2-ci hecaya (dim-dik), sifət kimi ("dimdik dayanmaq") 1-ci hecaya (dim-dik) düşür.
Gəlin: İsim kimi (ailə quran qadın) vurğu 2-ci hecaya (gə-lin), fel kimi (əmr şəkli) 1-ci hecaya (gə-lin) düşür.
Bəzən: Zərf kimi (bəzi vaxtlarda) vurğu 1-ci hecaya (bə-zən), fel kimi (əmr şəkli) 2-ci hecaya (bə-zən) düşür.

Yadda saxla

Azərbaycan sözlərində vurğu adətən sonuncu hecaya düşür və şəkilçi artırdıqda yerini dəyişir.
Saitin uzun tələffüzü ilə heca vurğusu fərqli anlayışlardır (çox vaxt eyni hecaya düşmürlər, məs: a-lim — 'a' uzun tələffüz olunur, vurğu 'lim'-ə düşür).
Vurğu qəbul etməyən şəkilçiləri (xəbərlik, inkar, -gil, -la² və s.) mütləq yadda saxlamaq lazımdır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı cərgədəki sözlərin hamısında vurğu ilk hecaya düşür? A bəli, bildir, sapsarı B dünən, necə, oxudu C bayaq, ancaq, gəlin (isim) D yaxşı, yalnız, xalamgil E bütün, lakin, kitab
Həlli
1. Sözlərin vurğusunu yoxlayaq:
- A variantı: bəli (vurğu 1-də), bildir (zərf kimi "ötən il" mənasında vurğu 1-də: bil-dir), sapsarı (çoxaltma dərəcəsində olan bu tip sifətlərdə ilk heca vurğulu olur: sap-sa-rı).
- B variantı: oxudu sözündə -du zaman şəkilçisidir və vurğu qəbul edir: o-xu-du (3).
- C variantı: bayaq (2), gəlin (isim kimi 2-də: gə-lin).
- D variantı: yaxşı (2), xalamgil (-gil qəbul etmir, vurğu 'lam' hecasındadır, yəni 2-də).
- E variantı: bütün (2), kitab (2).
1. Deməli, A variantındakı bütün sözlərdə vurğu 1-ci hecaya düşür.
Cavab: A
Misal 2
Verilmiş sözlərdən hansına vurğu qəbul etməyən şəkilçi artırılıb? A qələmlər B tələbəyəm C məktəbli D dənizdən E yazıçımız
Həlli
1. Şəkilçilərə diqqət edək. -lər, -li, -dən, -ımız şəkilçiləri vurğu qəbul edir.
2. -am, -əm isə xəbərlik (şəxs) şəkilçisidir. Xəbərlik şəkilçiləri heç vaxt vurğu qəbul etmir.
3. tələbəyəm sözündə vurğu -yəm şəkilçisindən əvvəlki hecaya, yəni 'bə' hecasına düşür: tə-lə-bə-yəm.
Cavab: B

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı sözdə vurğunun yerini dəyişməsi ilə sözün leksik mənası dəyişmir?
1. alma
2. əkin
3. dəniz
4. gəlin
5. dimdik
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C dəniz
dəniz sözündə vurğu yalnız son hecaya düşür və dəyişmir. Digər sözlər isə vurğunun yerinə görə mənasını dəyişir: al-MA (isim) - AL-ma (fel, inkar); ə-KİN (isim) - Ə-kin (fel); gə-LİN (isim) - GƏ-lin (fel); dim-DİK (isim) - DİM-dik (sifət).
Vurğu qəbul etməyən şəkilçilər olan cərgəni müəyyən edin.
1. -çı, -dır, -da
2. -la, -mı, -sınız
3. -mış, -lı, -lar
4. -dan, -ıq, -ca
5. -ma (inkar), -şünas, -kar
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B -la, -mı, -sınız
B variantındakı -la (ilə qoşmasının qısaldılmış forması), -mı (sual ədatı) və -sınız (xəbərlik şəkilçisi) vurğu qəbul etmir. A, C, D, E variantlarındakı -çı, -da, -lı, -lar, -dan, -şünas, -kar kimi şəkilçilər isə sözün sonunda gəldikdə vurğu qəbul edir.
Hansı cərgədəki bütün sözlərin vurğusu sonuncu hecaya düşmür?
1. lakin, bəli, necə
2. uşaq, qələm, dəftər
3. dünən, sapsarı, təmiz
4. bayaq, yaxşı, yalnız
5. bütün, ancaq, yarpaq
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A lakin, bəli, necə
A variantındakı sözlərdə vurğu ilk hecaya düşür: la-kin (1), bə-li (1), ne-cə (1). B, E variantlarında bütün sözlərdə vurğu sonadır. C variantında təmiz, D variantında isə bayaq, yaxşı sözlərində vurğu son hecaya düşür.

Tipik səhvlər

Saitin uzun tələffüzünü vurğu ilə səhv salmaq. Məsələn, alim sözündə 'a' uzun tələffüz olunur, lakin vurğu son hecadakı 'lim' hissəsinə düşür.
Xəbərlik şəkilçilərini vurğulu tələffüz etməyə çalışmaq (məsələn, müəllimdir sözündə vurğu 'lim' hecasında olmalıdır, '-dir' şəkilçisi qəbul etmir).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et