`k` hərfinin ifadə etdiyi səslər

Azərbaycan dilində k hərfi əsasən 3 müxtəlif səsi ifadə edir:

[k'] səsi (incə, yumşaq "k"): kənd [k'ənd], kələm [k'ələm], şəkil [şək'il]. Bu səs əsl Azərbaycan sözlərində və bəzi alınma sözlərdə (məsələn, kino) işlənir.
[k] səsi (qalın, sərt "k"): kosmos [kosmos], klub [klub], tank [tank]. Belə tələffüz əsasən Avropa mənşəli alınma sözlərə xasdır.
[x'] səsi (ştrikli "x" və ya "ix" səsi): çiçək [çiçəx'], ürək [ürəx']. Bu səs əsasən sonu k ilə bitən çoxhecalı milli sözlərdə və söz ortasında kar samitdən əvvəl gəldikdə yaranır.

Söz sonunda və ortasında `k` hərfinin tələffüzü

Sonu k hərfi ilə bitən çoxhecalı milli sözlərimiz təklikdə, eləcə də onlara samitlə başlanan şəkilçi və ya söz artırdıqda sonuncu səs [x'] kimi tələffüz olunur:

külək [küləx'], küləkdən [küləx'dən], külək vurdu [küləx' vurdu].

Söz ortasında k hərfi kar samitdən əvvəl gəldikdə də [x'] səsini ifadə edir:

məktəb [məx'təp], məktub [məx'tup], səksən [səx'sən]. Cingiltili samitdən əvvəl və saitlərin arasında isə k hərfi adətən öz [k'] səsini qoruyur (məsələn, tökmək [tök'məx']).

K-Y əvəzlənməsi və istisnalar

Sonu [x'] kimi tələffüz olunan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda, həm yazıda, həm də tələffüzdə k hərfi y-ə çevrilir:

külək + in = küləyin [küləyin]. Əgər belə sözə saitlə başlanan söz artırılarsa, əvəzlənmə yalnız tələffüzdə baş verir, yazıda isə k olaraq qalır:
külək əsdi [küləy əsdi].

İstisnalar (k-y əvəzlənməsi baş verməyən sözlər):

Təkhecalı sözlərdə (tək, türk, kürk, yük, kök) sonuncu səs [k'] olduğu üçün saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda k-y əvəzlənməsi olmur: türk – türkün, tək – təkin.
Bəzi ərəb mənşəli çoxhecalı sözlərdə də bu qayda pozulur və k-y əvəzlənməsi olmur: iştirak – iştirakın, əmlak – əmlakın, şərik – şərikin.
Sonunda qalın [k] səsi olan Avropa mənşəli sözlərdə də əvəzlənmə yoxdur: tank – tankı, bank – bankın.

Yadda saxla

k hərfi Azərbaycan dilində 3 müxtəlif səsi ifadə edir: [k'], [k], [x'].
Çoxhecalı milli sözlərin sonunda k hərfi [x'] (ix) səsini verir.
Sözün ortasında kar samitdən əvvəl gəldikdə k hərfi [x'] kimi tələffüz olunur (məktəb [məx'təp]).
[x'] səsini verən sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşduqda həm yazıda, həm tələffüzdə k-y əvəzlənməsi baş verir.
Saitlə başlanan söz qoşduqda isə bu əvəzlənmə yalnız tələffüzdə olur.
Təkhecalı sözlərdə (tək, türk) və bir sıra alınmalarda (bank, əmlak, iştirak) k-y əvəzlənməsi olmur.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı sözlərdə k hərfinin [x'] (ix) kimi tələffüz olunduğunu müəyyən edin: 1. külək, 2. kələm, 3. məktəb, 4. türk, 5. şərik.
Həlli
- külək çoxhecalı milli sözdür, sonunda [x'] səsini verir: [küləx'].
- kələm sözünün əvvəlində [k'] kimi oxunur.
- məktəb sözündə k kar samitdən (t) əvvəl gəldiyi üçün [x'] kimi oxunur: [məx'təp].
- türk təkhecalı sözdür, [k'] kimi oxunur.
- şərik ərəb mənşəli alınma sözdür, [k'] kimi oxunur.
Cavab: 1, 3.
Misal 2
"Külək" sözünə müvafiq olaraq "-lər", "-in" şəkilçiləri və "əsdi" sözü qoşulduqda k hərfinin hansı səsləri ifadə etdiyini ardıcıllıqla müəyyənləşdirin.
Həlli
1. külək + -lər (samitlə başlanan şəkilçi): yazıda "küləklər" qalır, tələffüzdə k hərfi [x'] səsini ifadə edir — [küləx'lər].
2. külək + -in (saitlə başlanan şəkilçi): yazıda "küləyin" şəklində k-y əvəzlənməsi baş verir, tələffüzdə isə [y] səsi yaranır — [küləyin].
3. külək + əsdi (saitlə başlanan söz): yazıda "külək əsdi" qalır, lakin söz saitlə başlandığı üçün tələffüzdə [y] səsinə keçir — [küləy əsdi].
Cavab: [x'], [y], [y] səsləri.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı sözdə k-y əvəzlənməsi baş vermir?
1. kəpənək
2. külək
3. ürək
4. əmlak
5. bəzək
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D əmlak
"kəpənək", "külək", "ürək" və "bəzək" sonu [x'] ilə bitən çoxhecalı milli sözlərdir, saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda onlarda k-y əvəzlənməsi baş verir (kəpənəyin, küləyin, ürəyin, bəzəyin). "əmlak" isə alınma sözdür və onda əvəzlənmə olmur (əmlakın).
Verilmiş sözlərdən hansının tələffüzündə [x'] (ix) səsi iştirak edir?
1. komandir
2. kino
3. məktəb
4. kələm
5. kosmos
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C məktəb
"məktəb" sözündə k hərfi kar samitdən (t) əvvəl gəldiyi üçün [x'] (ix) kimi tələffüz olunur: [məx'təp]. Digərlərində isə: komandir [k], kino [k'], kələm [k'], kosmos [k].
"Ürək" sözünə aşağıdakılardan hansını artırdıqda yazıda k-y əvəzlənməsi baş verir, tələffüzdə isə [y] səsi yaranır?
1. -dən (samitlə başlanan şəkilçi)
2. ağrısı (saitlə başlanan söz)
3. -lər (samitlə başlanan şəkilçi)
4. sözü (samitlə başlanan söz)
5. -i (saitlə başlanan şəkilçi)
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E -i (saitlə başlanan şəkilçi)
Sözə saitlə başlanan şəkilçi (-i) artırdıqda həm yazıda (ürəyi), həm də tələffüzdə [ürəyi] k-y əvəzlənməsi baş verir. Saitlə başlanan söz (ağrısı) artırdıqda tələffüzdə [y] yaranır, lakin yazıda k olaraq qalır (ürək ağrısı). Samitlə başlanan şəkilçi və ya söz qoşulduqda isə həm yazıda k qalır, həm də [x'] kimi tələffüz olunur.

Tipik səhvlər

Saitlə başlanan söz qoşulduqda k-y əvəzlənməsinin yazıda da baş verdiyini düşünmək. Yəni "külək əsdi" əvəzinə yazıda "küləy əsdi" yazmaq səhvdir. Əvəzlənmə bu halda ancaq tələffüzdə olur.
"Əmlak", "şərik", "iştirak" kimi ərəb mənşəli sözlərə saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda k-y əvəzlənməsi aparmaq. Belə sözlərdə əvəzlənmə baş vermir (şərikin, əmlakın olmalıdır).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et

k hərfinin ifadə etdiyi səslər

Söz sonunda və ortasında k hərfinin tələffüzü