Samit necə yaranır

Samitlər tələffüz olunarkən ağızdan çıxan hava maneəyə rast gəlir: dodaqlar, dil, dişlər onun yolunu daraldır və ya bağlayır. Bu zaman küy yaranır. Saitlərin tələffüzündə isə hava sərbəst keçir.

Samitin kar və ya cingiltili olması səs tellərinin iştirakından asılıdır:

kar samitlər yalnız küydən ibarətdir, səs telləri titrəmir;
cingiltili samitlər küy və səsin birləşməsindən yaranır, səs telləri titrəyir.

Yoxlama üsulu: əlinizi boğazınıza qoyub əvvəlcə uzun [zzz], sonra [sss] deyin. [z] deyiləndə titrəmə hiss olunur, [s] deyiləndə olmur. Deməli, z cingiltili, s kar samitdir.

Kar və cingiltili samitlərin siyahısı

Azərbaycan əlifbasında 23 samit hərfi var.

Kar samitlər (9): ç, f, h, k, p, s, ş, t, x.
Cingiltili samitlər (14): b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, q, r, v, y, z.

Kar samitlər azdır, ona görə də onları əzbərləmək rahatdır: bu doqquz samitdən başqa bütün samitlər cingiltilidir.

Qoşa samitlər və sonorlar

Bir çox samit qoşa (cüt) yaranır: onlar eyni yerdə əmələ gəlir və yalnız səs tellərinin iştirakı ilə fərqlənir. Cingiltili və kar qoşalar:

b – p, v – f, d – t, z – s;
j – ş, c – ç, g – k, q – k, ğ – x.

Kar k samitinin iki cingiltili qarşılığı var: g və q.

Qoşa samitlər sözün mənasını fərqləndirə bilir: gül – kül, dəmir – təmir.

l, m, n, r, y samitləri sonor samitlərdir: onların tələffüzündə səs küydən üstün olur. Sonorlar cingiltilidir və onların kar qarşılığı yoxdur. h isə kar samitdir və onun cingiltili qarşılığı yoxdur.

Söz sonunda cingiltili samitlərin tələffüzü

Kar və cingiltili samitləri bilmək bir vacib tələffüz qaydasını başa düşməyə kömək edir. Söz sonunda gələn cingiltili b, c, d, g samitləri öz kar qarşılığı kimi tələffüz olunur:

kitab [kitap], ağac [ağaç], palıd [palıt], rəng [rənk].

Yazıda isə cingiltili samit saxlanılır. Bunu yoxlamaq üçün sözə saitlə başlanan şəkilçi artırın: kitabı, ağacı, palıdı, rəngi. Bu zaman samit sözün sonunda qalmır və cingiltili kimi aydın eşidilir.

Yadda saxla

Kar samitlər yalnız küydən ibarətdir, cingiltili samitlərdə küyə səs qoşulur, səs telləri titrəyir.
Kar samitlər (9): ç, f, h, k, p, s, ş, t, x.
Cingiltili samitlər (14): b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, q, r, v, y, z.
Qoşa samitlər: b – p, v – f, d – t, z – s, j – ş, c – ç, g – k, q – k, ğ – x.
Sonorlar l, m, n, r, y cingiltilidir və onların kar qarşılığı yoxdur.
Söz sonunda b, c, d, g kar kimi deyilir, amma yazıda dəyişmir: kitab [kitap].

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Kitabxana və dəftər sözlərindəki samitləri kar və cingiltili olmaqla qruplaşdırın.
Həlli
1. kitabxana sözündəki samitlər: k, t, b, x, n.
  - kar: k, t, x;
  - cingiltili: b, n (n həm də sonordur).
2. dəftər sözündəki samitlər: d, f, t, r.
  - kar: f, t;
  - cingiltili: d, r (r sonordur).
Yoxlama: tapdığımız kar samitlərin hamısı doqquz kar samitin siyahısında var: ç, f, h, k, p, s, ş, t, x.
Misal 2
Ağac, kitab, palıd sözləri necə tələffüz olunur? Niyə onlar c, b, d hərfləri ilə yazılır?
Həlli
1. Söz sonunda cingiltili samit karlaşır: ağac [ağaç], kitab [kitap], palıd [palıt]. c – ç, b – p, d – t qoşa samitlərdir.
2. Saitlə başlanan şəkilçi artırsaq, samit sözün sonunda qalmır və cingiltili eşidilir: ağacı, kitabı, palıdı.
3. Yazıda sözün kökü dəyişməz saxlanılır, ona görə də cingiltili hərf yazılır.
Cavab: tələffüzdə [ç], [p], [t] eşidilir, yazıda isə c, b, d yazılır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı sözdə yalnız cingiltili samitlər var?
1. kitab
2. səhər
3. dəniz
4. çəmən
5. fəsil
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C dəniz
dəniz sözündəki d, n, z cingiltilidir. kitab sözündə k, t; səhər sözündə s, h; çəmən sözündə ç; fəsil sözündə f, s kar samitlərdir.
Hansı sırada yalnız kar samitlər verilmişdir?
1. b, d, g, z
2. p, d, ş, l
3. f, h, x, j
4. ç, s, q, t
5. p, t, k, s
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E p, t, k, s
p, t, k, s kar samitlərdir. B sırasında d və l, C sırasında j, D sırasında q cingiltilidir, A sırası isə tamamilə cingiltili samitlərdən ibarətdir.
Hansı sözün sonundakı samit tələffüzdə kar qarşılığı ilə deyilir?
1. palıd
2. gül
3. qələm
4. şəhər
5. alma
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A palıd
Söz sonunda cingiltili d kar [t] kimi deyilir: palıd [palıt]. gül, qələm, şəhər sözləri sonor samitlə (l, m, r) bitir və onlar tələffüzdə dəyişmir, alma isə saitlə bitir.

Tipik səhvlər

Sonorları (l, m, n, r, y) kar samit hesab etmək. Onlar cingiltilidir.
Tələffüzə uyğun yazmaq: kitap, ağaç yazmaq səhvdir, düzgün yazılış kitab, ağacdır.
h və x samitlərini cingiltili saymaq. Hər ikisi kar samitdir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et