Kar tələffüz olunma halları

Sonu b, c, d, g samitləri ilə bitən sözlər təklikdə (heç bir şəkilçisiz və sözsüz) deyildikdə, bu samitlər kar qarşılığı kimi (p, ç, t, k) tələffüz olunur.

Məsələn: kitab [kitap], ağac [ağaç], kənd [kənt], pələng [pələnk].

Həmçinin, bu sözlərə samitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda və ya özündən sonra samitlə başlanan söz gəldikdə də son samit kar tələffüz olunur.

Məsələn:

kitabdan [kitapdan], ağacda [ağaçda], kəndçi [kəntçi], tüfənglə [tüfənklə]
kitab mağazası [kitap mağazası], ağac kökü [ağaç kökü], kənd yolu [kənt yolu].

Cingiltili tələffüz olunma halları

Sonu b, c, d, g samitləri ilə bitən sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda, həmin samitlər dəyişmir, yəni yazıldığı kimi – cingiltili tələffüz olunur.

Məsələn: kitabın [kitabın], ağacı [ağacı], kəndə [kəndə], pələngin [pələngin].

Eyni qayda bu sözlərdən sonra saitlə başlanan söz gəldikdə də özünü göstərir. Bu zaman sözlər arasındakı əlaqəyə görə son samit cingiltili oxunur.

Məsələn:

kitab almaq [kitab almaq]
ağac əkmək [ağac əkmək]
kənd əhalisi [kənd əhalisi].

Yadda saxla

Təklikdə və ya samitdən əvvəl gəldikdə b, c, d, g samitləri kar (p, ç, t, k) tələffüz olunur.
Saitlə başlanan şəkilçi və ya sözdən əvvəl gəldikdə isə b, c, d, g samitləri dəyişmir (cingiltili tələffüz olunur).
Fonetik təhlil apararkən sözün təklikdə deyilməsi, yoxsa sözbirləşməsi (və ya cümlə) daxilində olmasına mütləq diqqət etmək lazımdır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Verilmiş söz birləşmələrindən hansında birinci sözün son samiti yazıldığı kimi (cingiltili) tələffüz olunur?

A) palıd qozası B) kənd yeri C) corab ipi D) çəkiç səsi E) qılınc zərbəsi
Həlli
1. Şərtə görə birinci sözün son samiti cingiltili qalmalıdır. Bu, b, c, d, g samitləri ilə bitən sözlərdən sonra saitlə başlanan söz gəldikdə baş verir.
2. A, B və E variantlarında ikinci söz samitlə başlayır (q, y, z), deməli "palıd" [palıt], "kənd" [kənt], "qılınc" [qılınç] kimi tələffüz olunur.
3. D variantında "çəkiç" onsuz da kar samitlə (ç) bitir, burada qaydaya aid deyil, ç-nin dəyişməsi başqa mövzudur.
4. C variantında "corab" (b ilə bitir) sözündən sonra "ipi" (saitlə başlayan) gəlir, buna görə də [corab ipi] kimi tələffüz olunur.
Cavab: C
Misal 2
"Kəndin havası" və "Kənd yolu" birləşmələrindəki "kənd" sözünün tələffüzünü müqayisə edin.
Həlli
1. Birinci birləşmədə "kənd" sözünə saitlə başlanan "-in" şəkilçisi qoşulub: kəndin. Qaydaya görə, bu zaman son samit dəyişmir və [kəndin] kimi cingiltili tələffüz olunur.
2. İkinci birləşmədə "kənd" sözündən sonra samitlə başlanan "yolu" sözü gəlir. Bu halda "d" samiti karlaşır və "t" kimi oxunur. Deməli, tələffüz [kənt yolu] olur.
3. Hər iki halda yazılış (kənd) eyni olsa da, tələffüzlər fərqlidir: [kənd] (saitdən əvvəl) və [kənt] (samitdən əvvəl).

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı söz birləşməsində asılı (birinci) sözün son samiti kar tələffüz olunur?
1. palıd ağacı
2. corab rəngi
3. kənd əhalisi
4. ağac əkmək
5. kitab oxumaq
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B corab rəngi
Asılı (birinci) söz "corab" b samiti ilə bitir. Ondan sonra gələn söz (rəngi) samitlə başladığı üçün b samiti karlaşır və [corap rəngi] kimi tələffüz olunur. Digər variantlarda isə əsas (ikinci) söz saitlə başladığı üçün asılı sözün son samiti cingiltili olaraq (yazıldığı kimi) qalır.
Hansı cümlədə "bulud" sözünün son samiti d kimi tələffüz olunur?
1. Göy üzünü qara buludlar aldı.
2. Göydən bulud çəkildi.
3. Qara bulud topası gəldi.
4. Yağışdan sonra buludsuz hava oldu.
5. Göy üzünü bulud almışdı.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Göy üzünü bulud almışdı.
"bulud" sözündən sonra "almışdı" (saitlə başlayan söz) gəldiyi üçün "d" samiti cingiltili olaraq, yəni yazıldığı kimi tələffüz edilir: [bulud almışdı]. A, B, C və D variantlarında isə "bulud" sözündən sonra samitlə başlanan şəkilçi (məs. -lar, -suz) və ya söz gəldiyi üçün [bulut] kimi kar tələffüz olunur.
Hansı sırada hər iki sözün son samiti kar tələffüz olunur?
1. ağac əkmək, kitab almaq
2. dörd addım, rəng axtarmaq
3. kənd sakini, pələng dərisi
4. buludun rəngi, palıd odunu
5. corabım, qılıncı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C kənd sakini, pələng dərisi
C variantında hər iki sözdən (kənd, pələng) sonra samitlə başlanan söz (sakini, dərisi) gəldiyi üçün son samitlər kar tələffüz olunur: [kənt sakini], [pələnk dərisi]. A, B və D variantlarında ikinci sözlər saitlə başladığına görə son samitlər cingiltili (yazıldığı kimi) oxunur. E variantında isə bu sözlərə saitlə başlanan şəkilçi artırıldığı üçün yenə cingiltili oxunur.

Tipik səhvlər

Söz təklikdə verilərkən və ya daxilində olduğu cümlə/birləşmədən asılı olmayaraq həmişə eyni cür tələffüz edildiyini düşünmək. Məsələn, "kitab" sözünü hər yerdə [kitap] kimi təhlil etmək olmaz, "kitab oxudu" birləşməsində [kitab] kimi qalır.
b, c, d, g samitlərinin karlaşmasını sözün orfoqrafiyasında (yazılışında) tətbiq etmək (məsələn, kəntdə, ağaçdan yazmaq). Karlaşma yalnız orfoepiyaya (tələffüzə) aiddir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et