Kəmiyyət fərqi (Səs düşümü və səs artımı)

Bəzən sözdəki hərflərin sayı səslərin sayından çox və ya az ola bilər. Bu hal kəmiyyət fərqi adlanır.

Səs düşümü: Söz tələffüz edilərkən hərflərdən biri (və ya bir neçəsi) səs kimi tələffüz olunmur. Bu zaman səslərin sayı hərflərin sayından az olur. Məsələn, neftçi sözü [nefçi] kimi tələffüz edilir (6 hərf, 5 səs var). Dostluq sözündə "t" səsi düşür və [dosdux] kimi tələffüz olunur (7 hərf, 6 səs).

Səs artımı: Sözün tələffüzü zamanı yazıda olmayan əlavə bir səs yaranır. Belə sözlərdə səslərin sayı hərflərin sayından çox olur. Məsələn, zərf düzəldən -la/-lə şəkilçisi [nan]/[nən] kimi tələffüz edilir: atla [atnan] (4 hərf, 5 səs).

Keyfiyyət fərqi (Səslərin dəyişməsi)

Bəzi sözlərin yazılışı və tələffüzü fərqlənsə də, hərf və səslərin kəmiyyəti (sayı) eyni qalır. Bu zaman yalnız bir və ya bir neçə hərf fərqli səslə tələffüz olunur. Bu hal keyfiyyət fərqi adlanır.

Məsələn, kitab sözü [kitap] kimi tələffüz edilir. Burada 5 hərf və 5 səs var, səs sayı dəyişməyib. Lakin "b" hərfi [p] səsini ifadə etdiyi üçün keyfiyyət fərqi yaranmışdır. Bulaq sözü də [bulax] kimi tələffüz olunur və keyfiyyət fərqinə malikdir.

Qeyd: Bir sözdə həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət fərqi ola bilər. Məsələn, rəhmsiz sözü [rəhimsis] kimi tələffüz edilir: həm səs artımı (i), həm də səs dəyişimi (z $\to$ s) baş verir.

Yadda saxla

Hərf və səs sayı fərqlənəndə kəmiyyət fərqi, say eyni qalıb tələffüz dəyişəndə isə keyfiyyət fərqi yaranır.
Səs düşməsi hərflərin sayının səslərin sayından çox olmasına səbəb olur (neftçi $\to$ [nefçi]).
Səs artımı səslərin sayının hərflərin sayından çox olmasına səbəb olur (atla $\to$ [atnan]).
Bir sözdə həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət fərqi eyni vaxtda ola bilər.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı sözdə həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət fərqi var? A) çiyələk B) otaq C) dostluq D) məktəb E) şəhər
Həlli
Hər bir sözün tələffüzünə baxaq:
- çiyələk $\to$ [çiyələx'] (keyfiyyət fərqi var, sayı eynidir)
- otaq $\to$ [otax] (keyfiyyət fərqi var, sayı eynidir)
- dostluq $\to$ [dosdux] ("t" düşür $\to$ kəmiyyət fərqi; "l" $\to$ "d" və "q" $\to$ "x" dəyişir $\to$ keyfiyyət fərqi)
- məktəb $\to$ [məxtəp] (keyfiyyət fərqi var, sayı eynidir)
- şəhər $\to$ [şəhər] (fərq yoxdur)
Cavab: C
Misal 2
Səslərinin sayı hərflərinin sayından çox olan sözü müəyyən edin: A) sərbəstlik B) güzəştə C) kənddən D) maraqla E) yarpaq
Həlli
- sərbəstlik $\to$ [sərbəsdix'] (10 hərf, 9 səs)
- güzəştə $\to$ [güzəşdə] (7 hərf, 7 səs)
- kənddən $\to$ [kəndən] (7 hərf, 6 səs)
- maraqla $\to$ [maraxnan] (7 hərf, 8 səs - kəmiyyət çoxdur)
- yarpaq $\to$ [yarpax] (6 hərf, 6 səs)
Cavab: D

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hərf və səslərinin sayı bərabər olan sözü seçin.
1. rəhmdil
2. turistlər
3. şaftalı
4. neftdən
5. sərbəst
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C şaftalı
Rəhmdil [rəhimdil] (səs çoxdur), turistlər [turisdər] (səs azdır), neftdən [nefdən] (səs azdır), sərbəst [sərbəs] (səs azdır). Şaftalı sözü [şaftalı] kimi tələffüz olunur, 7 hərf və 7 səs var.
Hansı sözdə yalnız keyfiyyət fərqi var?
1. kəndçi
2. inamla
3. çiçək
4. rəhmli
5. sərbəst
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C çiçək
Çiçək $\to$ [çiçəx'] kimi tələffüz edilir. 5 hərf və 5 səs var, yalnız sondakı k hərfi fərqli səslənir (keyfiyyət fərqi). Kəndçi $\to$ [kənçi] (kəmiyyət fərqi var), inamla $\to$ [inamnan] (kəmiyyət fərqi var), rəhmli $\to$ [rəhimni] (həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət fərqi var), sərbəst $\to$ [sərbəs] (kəmiyyət fərqi var).
"Otaq" sözünün fonetik xüsusiyyətləri ilə bağlı səhv fikri tapın.
1. Sözdə kəmiyyət fərqi yoxdur.
2. Yazılışı və deyiilişi fərqlənir.
3. Q hərfi [x] səsini ifadə edir.
4. 4 hərf və 3 səsdən ibarətdir.
5. Keyfiyyət fərqi mövcuddur.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D 4 hərf və 3 səsdən ibarətdir.
Otaq sözü [otax] kimi tələffüz olunur. Söz 4 hərf və 4 səsdən ibarətdir, səs düşümü yoxdur. D variantında 3 səs olduğu iddia edilir, bu da səhvdir.

Tipik səhvlər

Keyfiyyət və kəmiyyət fərqini qarışdırmaq. Kəmiyyət sayla (çox/az) bağlıdır, keyfiyyət isə səsin növünün (necə səslənməsinin) dəyişməsidir.
Mürəkkəb sözlərin tələffüzündə səs düşümünü unudaraq bütün hərfləri olduğu kimi saymaq (məsələn, neftçi sözündə t hərfinin düşməsini nəzərə almamaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et