Eynicinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər

Ərəb mənşəli eynicinsli samitlə bitən sözlərə sirr, fənn, xətt, həll, haqq, zidd, rədd, tibb kimi sözlər aiddir.

Şəkilçisiz tək işləndikdə və ya saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda hər iki samit yazılır və tələffüz edilir: haqq, sirrin, fənnə, xətti.
Samitlə başlayan şəkilçi (və ya söz) qoşulduqda qoşa samitlərdən biri istər yazılışda, istərsə də tələffüzdə düşür: sirr + daş = sirdaş, fənn + lər = fənlər, xətt + dən = xətdən.
İstisna: Hiss və küll sözlərinə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda belə hər iki samit yazılır (hisslər, külliyat). Bu qayda həmin sözləri his (tüstü) və kül (yanıq qalığı) sözləri ilə qarışdırmamaq üçün qəbul edilmişdir.

Müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitən sözlər (-ft, -xt, -st, -şd)

Bu qrupa sonu iki fərqli samitlə bitən neft, vaxt, bəxt, dost, qəsd, kəsd kimi sözlər daxildir.

Bu sözlərə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda (və ya onlardan sonra samitlə başlayan söz gəldikdə) sonuncu kar samit (t və ya d) tələffüz edilmir (düşür), lakin yazılışda heç nə dəyişmir: yazılır dostlar, tələffüz olunur [doslar]; yazılır neftçi, tələffüz olunur [nefçi]; yazılır xoşbəxtlik, tələffüz olunur [xoşbəxlik].
Saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda isə heç bir səs düşümü baş vermir: dostum [dostum], vaxtı [vaxtı].

Tələffüzdə arasına sait artırılan sözlər

Sonu lm, hm, km, zm kimi səslərlə bitən alınma sözlərin tələffüzündə samitlərin arasına qapalı sait (ı, i, u, ü) əlavə edilir: elm [elim], hökm [höküm], zülm [zülüm], rəhm [rəhim].

Samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda, tələffüzdəki bu sait qorunur: elmlər [elimlər], hökmdar [hökümdar].
Saitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda isə səs artımı baş vermir: elmin [elmin], hökmü [hökmü].
Qeyd edək ki, əsl Azərbaycan mənşəli sözlər (kənd, qurd, dörd) bu qaydaya tabe deyil və araya sait artırılmadan tələffüz olunur.

Yadda saxla

Eynicinsli qoşa samitlə bitən sözlərdə (sirr, fənn, xətt) samitlə başlayan şəkilçi gəldikdə yazılışda da, tələffüzdə də bir samit düşür: fənlər, sirdaş.
Hiss və küll sözləri istisnadır, cəm şəkilçisində də samitlərini qoruyur: hisslər.
Sonu -ft, -xt, -st, -şd ilə bitənlərə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda sonuncu samit yalnız tələffüzdə düşür: dostlar [doslar].
Elm, rəhm, hökm kimi sözlərin tələffüzündə araya sait artırılır: [elim], [rəhim]. Saitlə başlayan şəkilçi bu xüsusiyyəti ləğv edir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı cümlədə eynicinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı söz səhv yazılmışdır?

A) O, bu işi çoxdan həll etmişdi. B) Uşaqlar yeni fənnlər öyrənirdilər. C) Sənin haqqın yerdə qalmaz. D) Şair bu sətirlərdə öz hisslərini ifadə edib. E) İki nöqtədən yalnız bir düz xətt çəkmək olar.
Həlli
"Fənn" sözü eynicinsli qoşa samitlə bitir. Qaydaya görə, bu tipli sözlərə samitlə başlayan şəkilçi ("-lər") qoşulduqda samitlərdən biri ixtisar olunmalıdır. Yəni, B bəndində "fənlər" yazılmalı idi. D bəndindəki "hisslər" isə qaydadan istisnadır və düzgün yazılıb.

Cavab: B
Misal 2
Hansı sözə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda tələffüz zamanı səslərin sayı hərflərin sayından az olar?

A) rəhm B) qurd C) fənn D) dost E) elm
Həlli
1. "Rəhm" və "elm" sözlərinə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda (məsələn, rəhmsiz, elmli) araya sait girir, səs sayı hərfdən çox və ya ona bərabər olur (yazılış: 7 hərf, tələffüz: 8 səs).
2. "Qurd" sözündə (məsələn, qurdlar) səs və hərf sayı bərabər qalır.
3. "Fənn" sözündə (məsələn, fənlər) bir samit həm yazıda, həm tələffüzdə düşdüyü üçün səs və hərf sayı eyni olur.
4. "Dost" sözünə şəkilçi artırıldıqda (məsələn, dostluq) yazılışı 7 hərfdir, lakin tələffüzdə "t" düşür ([doslux] – 6 səs). Deməli, səs sayı hərflərin sayından azdır.
Cavab: D

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Cümlələrin birində eynicinsli qoşa samitlə bitən sözün yazılışında səhvə yol verilmişdir:

A) Rəssam divarda incə bir xət çəkdi. B) Onun bu işdən heç bir xəbəri yox idi. C) Həyatda hər şeyin bir həddi var. D) Düşmən qəfil hücuma keçsə də, geri rədd edildi. E) İclasda mühüm bir məsələ həll olundu.
1. Rəssam divarda incə bir xət çəkdi.
2. Onun bu işdən heç bir xəbəri yox idi.
3. Həyatda hər şeyin bir həddi var.
4. Düşmən qəfil hücuma keçsə də, geri rədd edildi.
5. İclasda mühüm bir məsələ həll olundu.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Rəssam divarda incə bir xət çəkdi.
"Xətt" sözü eynicinsli qoşa samitlə bitir. Bu tip sözlər yalın işləndikdə (heç bir şəkilçi qəbul etmədikdə) sonundakı hər iki samit mütləq yazılmalıdır. Cümlədə "xət" deyil, "xətt" yazılmalı idi. Digər bəndlərdəki həddi, rədd, həll sözləri tam doğru yazılmışdır.
Hansı cərgədəki bütün sözlərə samitlə başlayan şəkilçi artırdıqda tələffüz zamanı "t" və ya "d" samiti düşür?
1. kənd, bənd, dörd
2. dost, neft, bəxt
3. vaxt, taxt, kənd
4. qəsd, kəsr, zəng
5. kənt, səməd, sədd
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B dost, neft, bəxt
Sonu -ft, -xt, -st, -şd ilə bitən sözlərə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda sonuncu samit tələffüz edilmir (dostlar [doslar], neftçi [nefçi], bəxtsiz [bəxsiz]). A bəndindəki kənd, bənd kimi əsl Azərbaycan sözlərində isə "d" samiti karlaşa bilər, amma düşmür. D bəndindəki kəsr sözündə fərqli fonetik hadisə (sait artımı) baş verir.
"Hiss" və "küll" sözlərinin eynicinsli qoşa samitlə bitən digər təkhecalı sözlərdən fərqi nədədir?
1. Samitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə samitlərdən biri düşmür.
2. Onlara yalnız saitlə başlayan şəkilçi qoşmaq olar.
3. Tək işləndikdə qoşa samitlərin biri ixtisar olunur.
4. Saitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə kökdəki samitlərdən biri fərqli tələffüz olunur.
5. Onlar əsl Azərbaycan mənşəli sözlərdir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Samitlə başlayan şəkilçi qəbul etdikdə samitlərdən biri düşmür.
"Hiss" və "küll" sözlərinə samitlə başlayan şəkilçi qoşulduqda (hisslər, külliyat) hər iki samit yazılır ki, bu sözlər his (tüstü) və kül (yanıq qalığı) sözləri ilə qarışdırılmasın. Digər eyni tipli sözlərdə (məsələn, sirr, fənn) isə samitlə başlayan şəkilçi artırıldıqda samitlərdən biri düşür (fənlər, sirdən).

Tipik səhvlər

"Fənn", "sirr", "xətt" kimi sözləri tək (yalın halda) işlətdikdə səhvən bir samitlə yazmaq (məsələn: bir xət çəkdi). Əslində hər iki samit yazılmalıdır.
Sonu -ft, -st ilə bitən sözlərdə tələffüzdəki düşməni (məsələn, [doslar]) yazılışa da tətbiq etmək və yazıda doslar, nəfçi kimi kobud səhvlərə yol vermək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et