Leksik və qrammatik məna

Leksik məna sözün bildirdiyi konkret məzmundur: dəniz böyük su hövzəsini, yaşıl rəngi, qaçmaq müəyyən hərəkəti bildirir. Lüğətdə izah olunan məhz bu mənadır.

Qrammatik məna sözün formasından və nitq hissəsindən irəli gələn ümumi mənadır: kəmiyyət, hal, mənsubiyyət, şəxs, zaman və s. Məsələn, kitablarımızdan sözündə:

leksik məna: kitab (oxumaq üçün çap olunmuş əsər);
qrammatik mənalar: cəm (-lar), I şəxsin cəmində mənsubiyyət (-ımız), çıxışlıq hal (-dan).

Əsas nitq hissələri

Əsas nitq hissələri altıdır: isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf. Onlar əşyanı, əlaməti, miqdarı, hərəkəti adlandırır və ya, əvəzlik kimi, onların yerində işlənir:

dəniz (isim), mavi (sifət), üç (say), o (əvəzlik), üzmək (feil), tez (zərf).

Bu sözlərin həm leksik, həm də qrammatik mənası var. Məsələn, yazdım sözünün leksik mənası yazmaq hərəkətidir, qrammatik mənaları isə keçmiş zaman, I şəxsin təki və təsdiqdir. Əsas nitq hissələri suala cavab verir və cümlədə müstəqil üzv olur.

Köməkçi nitq hissələri

Köməkçi nitq hissələri bunlardır: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida. Onlar heç bir əşyanı, əlaməti və ya hərəkəti adlandırmır, suala cavab vermir və müstəqil cümlə üzvü olmur. Onların yalnız qrammatik mənası var:

qoşma sözlər arasında məqsəd, zaman, müqayisə və s. münasibəti bildirir: vətən üçün, səhərə qədər, aslan kimi;
bağlayıcı həmcins üzvləri və cümlələri bağlayır: və, amma, çünki, ki;
ədat fikri qüvvətləndirir və ya məhdudlaşdırır: hətta, yalnız, axı, məhz;
modal söz danışanın fikrə münasibətini bildirir: əlbəttə, bəlkə, yəqin, deyəsən;
nida hissi ifadə edir, amma onu adlandırmır: ah, of, vay, ura.

Müqayisə edin: sevinc isimdir, çünki hissin adıdır; ura isə nidadır, sevinci adlandırmır, yalnız ifadə edir.

Cümlədə necə fərqləndirmək olar?

Sözə sual verin. Əsas nitq hissəsi kim? nə? necə? neçə? nə etdi? nə vaxt? kimi suallara cavab verir, köməkçi söz isə cavab vermir.
Qoşmanı ayrıca üzv saymayın: o, özündən əvvəlki sözlə birlikdə bir cümlə üzvü olur. Səhərə qədər oxudum cümləsində səhərə qədər birlikdə zərflikdir.
Cümləyə baxın: eyni söz həm əsas, həm də köməkçi nitq hissəsi ola bilər. Sonra gələrəm cümləsində sonra zərfdir (nə vaxt?), Dərsdən sonra gələrəm cümləsində isə qoşmadır. Kimi gördün? cümləsində kimi əvəzlikdir, aslan kimi birləşməsində isə qoşmadır.

Yadda saxla

Əsas nitq hissələri: isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf. Onların həm leksik, həm də qrammatik mənası var.
Köməkçi nitq hissələri: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal söz, nida. Onların yalnız qrammatik mənası var.
Əsas nitq hissələri suala cavab verir və müstəqil cümlə üzvü olur; köməkçi nitq hissələri suala cavab vermir və müstəqil üzv olmur.
Qoşma özündən əvvəlki sözlə birlikdə bir cümlə üzvü olur: səhərə qədər.
Eyni söz cümlədən asılı olaraq həm əsas, həm də köməkçi nitq hissəsi ola bilər: sonra, kimi.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Əhməd və Leyla axşama qədər kitabxanada oxudular. Cümlədəki köməkçi nitq hissələrini tapın və oxudular sözünün leksik və qrammatik mənalarını göstərin.
Həlli
Hər sözə sual veririk:
- Əhməd (kim?), Leyla (kim?), axşama (nəyə?), kitabxanada (harada?) isimdir, oxudular (nə etdilər?) feildir. Bunlar əsas nitq hissələridir.
- və suala cavab vermir, iki həmcins mübtədanı bağlayır: bağlayıcıdır.
- qədər ayrıca suala cavab vermir, axşama sözü ilə birlikdə nə vaxtadək? sualına cavab verir: qoşmadır.
Köməkçi nitq hissələri: və, qədər.

Oxudular sözünün leksik mənası oxumaq hərəkətidir; qrammatik mənaları keçmiş zaman, III şəxsin cəmi və təsdiqdir.
Misal 2
Hansı cümlədə köməkçi nitq hissəsi yoxdur?

A) Qış gəldi, amma qar yağmadı. B) Yalnız Elnur tapşırığı vaxtında yazdı. C) Kənddə bağlar çiçəkləyib. D) Əlbəttə, sən haqlısan. E) Mən dərsdən sonra kitabxanaya getdim.
Həlli
Hər cümlədə köməkçi söz axtarırıq:
- A: amma bağlayıcıdır;
- B: yalnız ədatdır;
- C: kənddə, bağlar isim, çiçəkləyib feildir, köməkçi söz yoxdur;
- D: əlbəttə modal sözdür;
- E: sonra burada qoşmadır (dərsdən sonra).
Cavab: C.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı sırada yalnız köməkçi nitq hissələri verilmişdir?
1. ilə, kimi, gözəl
2. və, üçün, bəlkə
3. amma, ah, kitab
4. axı, beş, ki
5. çünki, onlar, hətta
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B və, üçün, bəlkə
Və bağlayıcı, üçün qoşma, bəlkə modal sözdür. Digər sıralarda əsas nitq hissəsi var: gözəl (sifət), kitab (isim), beş (say), onlar (əvəzlik).
Hansı sözün yalnız qrammatik mənası var?
1. qələm
2. yaşıl
3. yeddi
4. hətta
5. qaçdı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D hətta
Hətta ədatdır: fikri qüvvətləndirir, amma heç nəyi adlandırmır. Qələm (isim), yaşıl (sifət), yeddi (say), qaçdı (feil) əsas nitq hissələridir, onların həm leksik, həm də qrammatik mənası var.
Əsas nitq hissələri haqqında hansı fikir doğru deyil?
1. Yalnız sözlər və cümlələr arasında əlaqə yaradır.
2. Suallara cavab verir.
3. Müstəqil cümlə üzvü olur.
4. Həm leksik, həm də qrammatik mənası var.
5. Əşyanı, əlaməti, miqdarı, hərəkəti adlandırır və ya onların yerində işlənir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A Yalnız sözlər və cümlələr arasında əlaqə yaradır.
Sözlər və cümlələr arasında əlaqə yaratmaq köməkçi nitq hissələrinin, məsələn, bağlayıcı və qoşmanın işidir. Qalan fikirlər əsas nitq hissələrinə aiddir.

Tipik səhvlər

Qoşmanı müstəqil cümlə üzvü saymaq: səhərə qədər birlikdə bir zərflikdir.
Hiss bildirən isimlə nidanı qarışdırmaq: sevinc, qorxu isimdir (hissin adıdır), ah, vay isə nidadır.
Sözün nitq hissəsini cümləyə baxmadan təyin etmək: sonra, kimi cümlədən asılı olaraq həm əsas, həm də köməkçi söz ola bilər.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et