Sadə söz nədir?

Sadə söz yalnız bir kökdən ibarət olan, tərkibində leksik şəkilçi olmayan sözdür: ev, su, dağ, ağ, beş, mən, gəl, tez. Belə sözün kökünü daha kiçik mənalı hissələrə bölmək mümkün deyil.

Sadə sözlər bütün əsas nitq hissələrində var:

isim: ev, çiçək, dəniz;
sifət: ağ, qara, böyük;
say: bir, beş, on;
əvəzlik: mən, sən, bu;
feil: gəl, yaz, oxu;
zərf: tez, indi.

Köməkçi nitq hissələrinin çoxu da sadədir: və, ki, ilə, ah. Alınma sözlər də Azərbaycan dilinin leksik şəkilçisini daşımırsa, sadə sayılır: kitab, qələm, dəftər.

Qrammatik şəkilçi sözü düzəltmə etmir

Sözə cəm, hal, mənsubiyyət, xəbərlik, zaman, şəxs və ya inkar şəkilçisi artırılanda yeni söz yaranmır, ona görə də söz sadə qalır:

dağ → dağlar → dağlarımızda;
yaz → yazdı → yazmadılar;
kitab → kitablarımızdan.

Dağlarımızda sözü dörd hissədən ibarətdir (dağ + lar + ımız + da), amma kök birdir və leksik şəkilçi yoxdur. Deməli, bu, sadə sözdür. Sözün uzunluğu və şəkilçilərin sayı onun quruluşunu müəyyən etmir.

Sadə söz yeni sözlərin əsasıdır

Düzəltmə və mürəkkəb sözlər sadə köklər əsasında yaranır. Ona görə də sözün quruluşunu təhlil edərkən əvvəlcə onun kökünü tapmaq lazımdır:

dəmir (sadə) → dəmirçi (düzəltmə: leksik şəkilçi -çi artırılıb);
ayaq (sadə) → ayaqqabı (mürəkkəb: iki kök birləşib, ayaq + qabı);
su (sadə) → sulu, susuz (düzəltmə);
ağ (sadə) → ağsaqqal (mürəkkəb).

Düzəltmə və mürəkkəb sözlərə qrammatik şəkilçi artırılanda da onların növü dəyişmir: dəmirçilər düzəltmə, ağsaqqallar isə mürəkkəb söz olaraq qalır. Yəni qrammatik şəkilçi heç bir sözün quruluşca növünə təsir etmir.

Sadə sözü necə tanımalı

Sözdən bütün qrammatik şəkilçiləri ayırın.
Qalan hissəyə baxın: yalnız bir kök qalıbsa, söz sadədir; kökdən sonra leksik şəkilçi də varsa, söz düzəltmədir; iki və ya daha çox kök varsa, söz mürəkkəbdir.

Söz	Qrammatik şəkilçilər atılandan sonra	Növü
dağlarda	dağ	sadə
dağlıqda	dağlıq (dağ + lıq)	düzəltmə
ağsaqqallar	ağsaqqal (ağ + saqqal)	mürəkkəb

Eyni səslənən sözlərə diqqət

Eyni səslənən sözlərdən biri sadə, digəri düzəltmə ola bilər, ona görə də sözün mənasına baxın:

yaz (fəsil) sadədir; yazı (yaz- feili + -ı) düzəltmədir; yazdı (yaz + dı) yenə sadədir, çünki -dı qrammatik şəkilçidir.
alma (meyvə) sadədir. Kitabı alma! cümləsindəki alma da sadədir: burada al kökünə inkar şəkilçisi -ma artırılıb, o isə qrammatikdir.
süzmə (yemək adı) isə düzəltmədir: süz- feilinə leksik -mə şəkilçisi artırılıb və yeni söz yaranıb.

Yadda saxla

Sadə söz bir kökdən ibarətdir və onda leksik şəkilçi olmur.
Qrammatik şəkilçilər sözü düzəltmə etmir: kitablarımızdan sadə sözdür.
Yoxlama: qrammatik şəkilçiləri atın; yalnız kök qalırsa, söz sadədir.
Sadə sözlər bütün nitq hissələrində olur: ev, ağ, beş, mən, gəl, tez, və.
İnkar şəkilçisi -ma, -mə qrammatikdir: yazmadı sadə, süzmə (yemək adı) isə düzəltmə sözdür.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Verilmiş sözlərdən sadə olanları seçin: dağlarımızda, dağlıq, yazıçı, yazdılar, gözəllik.
Həlli
Hər sözdən qrammatik şəkilçiləri ayırırıq və qalan hissəyə baxırıq:
- dağlarımızda → dağ: yalnız kök qalır, söz sadədir;
- dağlıq → dağ + lıq: leksik şəkilçi var, düzəltmədir;
- yazıçı → yaz + ı + çı: iki leksik şəkilçi var, düzəltmədir;
- yazdılar → yaz: -dı və -lar qrammatikdir, söz sadədir;
- gözəllik → gözəl + lik: leksik şəkilçi var, düzəltmədir.
Cavab: dağlarımızda, yazdılar.
Misal 2
Hansı cərgədəki sözlərin hamısı sadədir?

A) kitab, gözlük, dəniz B) çiçəklər, oxudu, ağac C) daşlı, su, ev D) ayaqqabı, ev, gül E) yazıçı, dağ, alma
Həlli
Hər cərgədə qrammatik şəkilçiləri atıb kökə baxırıq:
- A: gözlük (göz + lük) düzəltmədir;
- B: çiçəklər (çiçək + lər), oxudu (oxu + du), ağac: hər üçündə yalnız kök və qrammatik şəkilçi var, hamısı sadədir;
- C: daşlı (daş + lı) düzəltmədir;
- D: ayaqqabı (ayaq + qabı) mürəkkəbdir;
- E: yazıçı (yaz + ı + çı) düzəltmədir.
Cavab: B.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı söz sadədir?
1. balıqçı
2. qardaşlıq
3. kitablarımızdan
4. gözəllik
5. ağsaqqal
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C kitablarımızdan
Kitablarımızdan sözündə kitab kökünə yalnız qrammatik şəkilçilər artırılıb: -lar, -ımız, -dan. Balıqçı, qardaşlıq, gözəllik düzəltmə, ağsaqqal isə mürəkkəb sözdür.
Hansı cavabda verilən sözlərin hər ikisi sadədir?
1. dənizçi, daş
2. yazıçı, yaz
3. sulu, susuz
4. bağlar, qaçdım
5. dəmirçi, dəmir
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D bağlar, qaçdım
Bağlar (bağ + lar) və qaçdım (qaç + dı + m) sözlərində yalnız qrammatik şəkilçilər var. Digər cavablarda düzəltmə sözlər var: dənizçi, yazıçı, sulu, susuz, dəmirçi.
Sadə sözlər haqqında hansı fikir doğrudur?
1. Sadə sözə heç bir şəkilçi artırıla bilməz.
2. Sadə söz yalnız isim ola bilər.
3. İki kökdən ibarət söz sadədir.
4. Leksik şəkilçi qəbul etmiş söz sadədir.
5. Sadə söz qrammatik şəkilçi qəbul etsə də, sadə olaraq qalır.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Sadə söz qrammatik şəkilçi qəbul etsə də, sadə olaraq qalır.
Qrammatik şəkilçi yeni söz yaratmır, ona görə də söz sadə qalır. Sadə sözə şəkilçi artırmaq olar (A səhvdir), sadə sözlər bütün nitq hissələrində var (B səhvdir), iki kökdən ibarət söz mürəkkəbdir (C səhvdir), leksik şəkilçili söz düzəltmədir (D səhvdir).

Tipik səhvlər

Çox şəkilçili sözü avtomatik düzəltmə saymaq: evlərimizdən sadədir, çünki bütün şəkilçiləri qrammatikdir.
İnkar şəkilçisini leksik saymaq və gəlmədi, yazmadılar kimi sözləri düzəltmə hesab etmək.
Eyni səslənən sözləri qarışdırmaq: yaz (fəsil) sadədir, yazı isə düzəltmədir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et