İsim nəyi bildirir?

İsim əşyanın adını bildirir. Qrammatik mənada əşya bunların hamısıdır:

insanlar: müəllim, qardaş, Aysel;
heyvanlar və bitkilər: at, sərçə, çinar;
cansız əşyalar: masa, qələm, daş;
yerlər: Bakı, kənd, meşə;
təbiət hadisələri: yağış, külək, şimşək;
hadisələr: toy, bayram, yarış;
hiss, düşüncə və anlayışlar: sevinc, arzu, ağıl, dostluq.

Deməli, əllə tutulmayan, gözlə görünməyən şeylərin adları da isimdir.

İsmin sualları: kim? nə? hara?

kim? sualı yalnız insanı bildirən isimlərə verilir: müəllim, qardaş, Nigar.
nə? sualı insandan başqa bütün əşyalara verilir: at, quş, daş, yağış, sevinc. Diqqət: heyvan və quş adlarına da nə? sualı verilir.
hara? sualı yer bildirən isimlərə verilir: Bakı, kənd, məktəb.

İsim hallananda suallar da dəyişir: kimin? kimə? kimi? kimdə? kimdən?; nəyin? nəyə? nəyi? nədə? nədən?; haranın? haraya? haranı? harada? haradan?

İsmin qrammatik əlamətləri

İsim aşağıdakı qrammatik kateqoriyalara görə dəyişir:

kəmiyyət: tək və cəm (kitab, kitablar);
hal: altı hal (adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq): ev, evin, evə, evi, evdə, evdən;
mənsubiyyət: kitabım, kitabın, kitabı;
xəbərlik: Mən tələbəyəm. O, həkimdir.

İsimlər mənaca da qruplaşır: ümumi və xüsusi (şəhər, Bakı), konkret və mücərrəd (daş, arzu). Quruluşca isimlər sadə (ev), düzəltmə (meşəlik) və mürəkkəb (ayaqqabı) olur.

İsmi başqa nitq hissələrindən ayırmaq

Söz əşyanı adlandırırsa, isimdir; onun əlamətini bildirirsə, sifət, miqdarını bildirirsə, say, hərəkətini bildirirsə, feildir. Eyni kökdən müxtəlif nitq hissələri yarana bilər:

gözəl (sifət) → gözəllik (isim);
oxu- (feil) → oxucu (isim);
dost (isim) → dostlaşmaq (feil).

Nitq hissəsini sözün öz mənasına görə təyin edin, cümlədəki roluna görə yox. Payızda yarpaqlar saralır cümləsində payızda sözü nə vaxt? sualına cavab verir və zərflikdir, amma söz özü isimdir: payız ilin fəslinin adıdır.

İsim cümlədə hansı üzv olur?

İsim cümlədə çox vaxt mübtəda və tamamlıq olur, lakin istənilən cümlə üzvü ola bilər:

mübtəda: Qar yağır.
xəbər: Atam həkimdir.
tamamlıq: Elnur məktubu yazdı.
təyin: Dəmir qapı açıldı. Burada dəmir qapının əlamətini bildirir, amma söz özü isimdir.
zərflik: Uşaqlar həyətdə oynayır.

Bu nümunələr bir daha göstərir ki, nitq hissəsi ilə cümlə üzvü eyni şey deyil: nitq hissəsi sözün özünə, cümlə üzvü isə onun cümlədəki vəzifəsinə aiddir.

Yadda saxla

İsim əşyanın adını bildirir və kim? nə? hara? suallarına cavab verir.
Kim? sualı yalnız insanlara verilir; heyvanlara nə?, yer bildirən isimlərə hara? sualı verilir.
İsim kəmiyyətə, hala, mənsubiyyətə görə dəyişir və xəbərlik şəkilçisi qəbul edir.
Hiss və anlayış adları da isimdir: sevinc, arzu, dostluq.
Nitq hissəsi sözün mənasına görə, cümlə üzvü isə cümlədəki roluna görə müəyyən edilir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Payızda güclü yağışlar yağdı, uşaqlar evdə qaldılar. Cümlədəki isimləri tapın və onlara sual verin.
Həlli
Hər sözün nəyi bildirdiyinə baxırıq:
- payızda: payız ilin fəslinin adıdır, isimdir (nə?);
- güclü: əlamət bildirir, sifətdir;
- yağışlar: təbiət hadisəsinin adıdır, isimdir (nə?);
- yağdı, qaldılar: hərəkət bildirir, feildir;
- uşaqlar: insanları bildirir, isimdir (kim?);
- evdə: ev əşyanın adıdır, isimdir (nə?; cümlədə harada?).
Cavab: cümlədə 4 isim var: payızda, yağışlar, uşaqlar, evdə.
Misal 2
Hansı sözə kim? sualı verilir?

A) pişik B) müəllim C) quş D) kənd E) sevinc
Həlli
Kim? sualı yalnız insanı bildirən isimlərə verilir:
- pişik, quş: heyvan adlarıdır, nə? sualına cavab verir;
- kənd: yer bildirir, hara? sualına cavab verir;
- sevinc: hissin adıdır, nə? sualına cavab verir;
- müəllim: insanı bildirir, kim? sualına cavab verir.
Cavab: B.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı sırada yalnız isimlər verilmişdir?
1. dostluq, qaçmaq, ağ
2. sevinc, külək, Bakı
3. gözəl, ev, beş
4. mən, dəniz, tez
5. yazı, yazdı, yazıçı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B sevinc, külək, Bakı
Sevinc (hiss), külək (təbiət hadisəsi), Bakı (yer adı) əşya adlarıdır. Digər sıralarda başqa nitq hissələri də var: qaçmaq, yazdı (feil), ağ, gözəl (sifət), beş (say), mən (əvəzlik), tez (zərf).
Babam bağda alma ağaclarını suvarır. Cümlədə neçə isim var?
1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D 4
Babam (kim?), bağda (harada?), alma (nə?), ağaclarını (nəyi?) isimdir, suvarır isə feildir. Cəmi 4 isim var.
İsim haqqında hansı fikir doğru deyil?
1. Əşyanın adını bildirir.
2. Kim? nə? hara? suallarına cavab verir.
3. Kəmiyyətə, hala və mənsubiyyətə görə dəyişir.
4. Heyvan adları kim? sualına cavab verir.
5. Mücərrəd anlayışları da bildirə bilir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Heyvan adları kim? sualına cavab verir.
Kim? sualı yalnız insanlara verilir. Heyvan adları (at, pişik, quş) nə? sualına cavab verir. Qalan fikirlər doğrudur.

Tipik səhvlər

Heyvan adlarına kim? sualı vermək: at, it, quş nə? sualına cavab verir.
Mücərrəd isimləri (sevinc, arzu, ağıl) «əllə tutulmur» deyə isim saymamaq.
Nitq hissəsini cümlə üzvü ilə qarışdırmaq: payızda cümlədə zərflikdir, amma nitq hissəsi kimi isimdir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et