Söz birləşməsi nədir

Söz birləşməsi iki və daha artıq əsas nitq hissəsinin məna və qrammatik cəhətdən birləşməsidir: yaşıl yarpaq, məktəbin həyəti, kitabı oxumaq, sürətlə qaçmaq.

Birləşmədəki sözlər tabelilik əlaqəsi ilə bağlanır: bir söz əsas, digəri ondan asılı olur. Bu əlaqə şəkilçilərlə (məktəbin həyəti birləşməsində -in və -i), söz sırası ilə (yaşıl yarpaq) və qoşmalarla (uşaqlar üçün almaq) yaranır.

Birləşmə üç və daha çox sözdən də ibarət ola bilər: yeni məktəb binası, kitabı diqqətlə oxumaq.

Əsas və asılı tərəf

Söz birləşməsində sual əsas tərəfdən asılı tərəfə verilir:

yaşıl yarpaq: necə yarpaq? yaşıl. Əsas tərəf yarpaq, asılı tərəf yaşıldır;
kitabı oxumaq: nəyi oxumaq? kitabı. Əsas tərəf oxumaq, asılı tərəf kitabıdır.

Azərbaycan dilində asılı tərəf adətən əsas tərəfdən əvvəl gəlir.

Əsas tərəfin hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunmasına görə birləşmələr iki növə bölünür:

ismi birləşmələr: əsas tərəf isim və ya isim yerində işlənən sözdür: dəmir qapı, şəhərin küçələri;
feili birləşmələr: əsas tərəf feilin təsriflənməyən formalarıdır, yəni məsdər, feili sifət və ya feili bağlama: evə qayıtmaq, evə qayıdan, evə qayıdıb.

Şəxsə və zamana görə dəyişən (təsriflənən) feil, məsələn, oxuyur, getdi, söz birləşməsinin əsas tərəfi olmur: o, cümlədə xəbər vəzifəsini daşıyır.

Söz birləşməsi yaranmayan hallar

Aşağıdakı hallarda söz birləşməsi yaranmır:

mübtəda ilə xəbər: Uşaq gəldi. Hava soyuqdur. Bunlar cümlənin qrammatik əsasıdır;
həmcins üzvlər: ata və ana, alma, armud. Onlar bərabərhüquqludur, aralarında tabesizlik əlaqəsi var;
əsas və köməkçi nitq hissəsi: uşaqlar üçün, sən də, ancaq mən. Köməkçi nitq hissəsi ayrıca tərəf ola bilməz. Qoşma əsas sözlə birlikdə birləşmənin bir tərəfini təşkil edir: uşaqlar üçün almaq.

Sərbəst və sabit birləşmələr

Sərbəst söz birləşməsi danışıq zamanı lazım olan sözlərdən sərbəst qurulur:

tərəflərin hər biri öz leksik mənasını saxlayır;
tərəflərdən birini başqa sözlə əvəz etmək olur: isti çay → isti süd, soyuq çay;
birləşmənin mənası tərəflərin mənalarından aydın olur.

Sabit (frazeoloji) birləşmə dildə hazır şəkildə yaşayır: əl çəkmək (imtina etmək), baş çəkmək (ziyarət etmək), göz qoymaq (nəzarət etmək). Burada sözlər birlikdə yeni, çox vaxt məcazi məna yaradır, tərəfləri dəyişmək olmur və bütün birləşmə cümlədə bir üzv kimi çıxış edir.

Müqayisə edin: O, pis vərdişindən əl çəkdi (imtina etdi, frazeoloji birləşmə) və Uşaq əlini pişiyin başına çəkdi (sözlər sərbəst işlənib: əl və çəkmək öz həqiqi mənasındadır).

Yadda saxla

Söz birləşməsi = iki və daha artıq əsas nitq hissəsi + tabelilik əlaqəsi.
Sual əsas tərəfdən asılı tərəfə verilir; asılı tərəf adətən əvvəldə gəlir.
Əsas tərəfə görə birləşmələr ismi (dəmir qapı) və feili (evə qayıtmaq) olur; feili birləşmənin əsas tərəfi məsdər, feili sifət və ya feili bağlamadır.
Mübtəda ilə xəbər, həmcins üzvlər, əsas söz ilə köməkçi söz söz birləşməsi yaratmır.
Sərbəst birləşmədə sözlər öz leksik mənasını saxlayır və əvəz oluna bilir; frazeoloji birləşmə hazır işlənir və cümlədə bir üzv olur.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Kiçik qardaşım maraqlı kitabları oxumağı sevir cümləsindəki iki sözdən ibarət söz birləşmələrini tapın, hər birinin əsas tərəfini və növünü göstərin.
Həlli
Hər asılı sözə əsas tərəfdən sual veririk.
1. kiçik qardaşım: necə qardaşım? kiçik. Əsas tərəf qardaşım (isim), deməli, ismi birləşmədir.
2. maraqlı kitabları: necə kitabları? maraqlı. Əsas tərəf kitabları (isim), ismi birləşmədir.
3. kitabları oxumağı: nəyi oxumağı? kitabları. Əsas tərəf oxumağı (məsdər), feili birləşmədir (məsdər tərkibi).
Birləşmə olmayan cütlər:
- qardaşım sevir: mübtəda ilə xəbərdir, yəni cümlənin qrammatik əsasıdır;
- oxumağı sevir: sevir təsriflənən feildir və xəbər vəzifəsindədir, ona görə söz birləşməsinin əsas tərəfi olmur.
Cavab: 3 söz birləşməsi: 2 ismi, 1 feili.
Misal 2
Hansı cümlədə əl tutmaq frazeoloji birləşmədir?
1. Dar gündə o, qonşusuna əl tutdu.
2. Ana küçəni keçəndə uşağın əlini möhkəm tutdu.
Həlli
1. əl tutdu burada kömək etdi mənasındadır. Sözlər birlikdə məcazi məna yaradır, əl sözünü başqa sözlə əvəz etmək olmur, birləşmə cümlədə bir üzv kimi (xəbər) çıxış edir. Deməli, bu, frazeoloji birləşmədir.
2. əlini tutdu: əl bədən üzvü, tutmaq isə ələ almaq, saxlamaq mənasındadır, yəni hər söz həqiqi mənasındadır. əlini sözünü çantasını ilə əvəz etmək olar. Deməli, sözlər burada sərbəst işlənib və ayrı-ayrı cümlə üzvləridir: əlini tamamlıq, tutdu xəbərdir.
Cavab: 1.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı söz birləşməsi deyil?
1. şirin alma
2. kitabı oxumaq
3. Ana gəldi
4. məktəbə getmək
5. dəmir qapı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Ana gəldi
Ana gəldi mübtəda ilə xəbərdir, cümlənin qrammatik əsasıdır. Mübtəda ilə xəbər söz birləşməsi yaratmır. Qalan variantlarda tabelilik əlaqəsi ilə bağlanan əsas və asılı tərəf var.
Hansı sərbəst söz birləşməsidir?
1. baş çəkmək
2. isti çay
3. göz qoymaq
4. dil tapmaq
5. qulaq asmaq
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B isti çay
isti çay birləşməsində hər söz həqiqi mənasındadır və tərəfi əvəz etmək olar (soyuq çay, isti süd). Qalan birləşmələr frazeolojidir: sözlər birlikdə yeni məna verir (ziyarət etmək, nəzarət etmək, anlaşmaq, dinləmək).
Hansı feili birləşmədir?
1. dəmir qapı
2. şəhərin küçəsi
3. gözəl mahnı
4. evə qayıtmaq
5. beş kitab
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D evə qayıtmaq
evə qayıtmaq birləşməsinin əsas tərəfi qayıtmaq məsdəri, yəni feilin təsriflənməyən formasıdır. Qalan birləşmələrdə əsas tərəf isimdir (qapı, küçəsi, mahnı, kitab), onlar ismi birləşmədir.

Tipik səhvlər

Mübtəda ilə xəbəri (Quşlar uçdu) söz birləşməsi saymaq: bu, cümlənin qrammatik əsasıdır.
Həmcins üzvləri (kitab və dəftər) və ya əsas sözlə köməkçi sözü (uşaqlar üçün) birləşmə kimi götürmək: həmcins üzvlər arasında tabesizlik əlaqəsi var, qoşma isə əsas sözlə birlikdə bir tərəf olur.
Təsriflənən feili (oxuyur, sevir) feili birləşmənin əsas tərəfi saymaq: feili birləşmənin əsas tərəfi məsdər, feili sifət və ya feili bağlama olur.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et