Dil niyə ictimai hadisədir
Dil səslərdən, sözlərdən və onların birləşmə qaydalarından ibarət işarələr sistemidir. O, ictimai hadisədir, çünki:
- cəmiyyətlə birlikdə yaranıb və cəmiyyətdən kənarda mövcud olmur;
- irsən keçmir: uşaq hansı dil mühitində böyüyürsə, həmin dili öyrənir;
- cəmiyyətin bütün üzvlərinə, yaşından, peşəsindən və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq, eyni dərəcədə xidmət edir, yəni ümumxalq xarakteri daşıyır;
- cəmiyyətin inkişafı ilə birlikdə inkişaf edir.
Dili danışan xalq qalmadıqda o, canlı ünsiyyətdən çıxır və ölü dilə çevrilir. Məsələn, latın dili bu gün elmdə və tibbdə termin mənbəyi kimi işlənir, lakin heç bir xalqın ana dili deyil.
Dilin vəzifələri
Dil cəmiyyətdə bir neçə vəzifə yerinə yetirir:
- ünsiyyət vasitəsidir: insanlar dil vasitəsilə bir-biri ilə əlaqə saxlayır, məlumat mübadiləsi edir;
- fikrin formalaşması və ifadəsi vasitəsidir: insan düşüncəsini sözlərlə qurur və başqasına çatdırır;
- bilikləri toplayır və nəsildən-nəslə ötürür: xalqın tarixi, adət-ənənəsi, elmi və ədəbiyyatı dildə qorunur;
- təsir vasitəsidir: dil vasitəsilə insanı inandırır, onun hisslərinə təsir edirik.
Dil xalqın milli kimliyinin əsas əlamətlərindən biridir.
Dil və nitq
Dil ilə nitq bir-biri ilə bağlıdır, lakin eyni anlayış deyil.
- Dil bütün xalq üçün ümumi olan vahidlər (səs, söz, söz birləşməsi, cümlə) və qaydalar sistemidir. O, hər kəsin istifadəsi üçün hazırdır.
- Nitq dilin konkret insan tərəfindən konkret şəraitdə işlədilməsidir. Nitq fərdidir: eyni fikri hər kəs öz sözləri ilə deyir.
Nitq şifahi və yazılı formada olur. Dil nitqdə yaşayır, nitq isə dilin qaydalarına əsaslanır.
Dil sisteminin hissələrini dilçiliyin müxtəlif bölmələri öyrənir: səsləri fonetika, sözləri və onların mənalarını leksika, sözlərin dəyişmə və cümlə qurma qaydalarını isə qrammatika (morfologiya və sintaksis).
Dil cəmiyyətlə birlikdə dəyişir
Cəmiyyətdə baş verən dəyişikliklər ilk növbədə dilin lüğət tərkibində əks olunur:
- yeni əşya və anlayışlar yeni sözlər gətirir: kompüter, internet, smartfon, onlayn;
- işlənmədən çıxmış əşya və vəzifələrin adları köhnəlir: çapar, darğa (tarixizmlər).
Dilin qrammatik quruluşu və səs sistemi isə çox yavaş dəyişir, nisbətən sabitdir.
Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxildir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına (21-ci maddə) əsasən, o, ölkənin dövlət dilidir.
Yadda saxla
- Dil ictimai hadisədir: cəmiyyətdə yaranır, inkişaf edir və cəmiyyətə xidmət edir.
- Dil irsən keçmir, ümumxalq xarakterlidir; onu danışan xalq qalmadıqda ölü dilə çevrilir.
- Dilin əsas vəzifələri: ünsiyyət, fikrin formalaşması və ifadəsi, biliklərin toplanması və ötürülməsi.
- Dil ümumi vahidlər və qaydalar sistemidir; nitq dilin konkret, fərdi işlədilməsidir (şifahi və yazılı).
- Ən tez dəyişən lüğət tərkibidir, ən sabit isə qrammatik quruluşdur.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Hansı fikirlər dilin ictimai hadisə olmasını göstərir?
- Uşaq hansı mühitdə böyüyürsə, həmin mühitin dilini öyrənir.
- Yeni əşya və anlayışlar yarandıqca dildə yeni sözlər yaranır.
- Dil valideyndən uşağa irsən keçir.
- Dil cəmiyyətin bütün üzvlərinə eyni dərəcədə xidmət edir.
- Dilin qrammatik quruluşu lüğət tərkibindən daha tez dəyişir.
Həlli
Hər fikri yoxlayırıq.
- Doğrudur: dil irsi deyil, mühitdə öyrənilir.
- Doğrudur: cəmiyyətin inkişafı lüğət tərkibində əks olunur.
- Yanlışdır: dil bioloji yolla ötürülmür.
- Doğrudur: dil ümumxalq xarakteri daşıyır.
- Yanlışdır: əksinə, ən tez lüğət tərkibi dəyişir, qrammatik quruluş isə sabitdir.
Cavab: 1, 2, 4.
Misal 2
kompüter, çapar, smartfon, darğa, internet sözlərini iki qrupa ayırın və bunun dilin hansı xüsusiyyətini göstərdiyini izah edin.
Həlli
- Yeni sözlər: kompüter, smartfon, internet. Onlar yeni texnologiyalarla birlikdə dilə daxil olub.
- Köhnəlmiş sözlər: çapar (keçmişdə xəbər və məktub çatdıran atlı), darğa (keçmişdə şəhərdə asayişə baxan vəzifəli şəxs). Bu vəzifələr artıq yoxdur, sözlər tarixizmə çevrilib.
Nəticə: dilin lüğət tərkibi cəmiyyətdəki dəyişikliklərə tez reaksiya verir. Bu, dilin cəmiyyətlə birlikdə yaşadığını, yəni ictimai hadisə olduğunu göstərir.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Dilin ictimai hadisə olmasını göstərən fikir hansıdır?
- Dil insana irsən keçir.
- Hər insanın yalnız özünə məxsus dili var.
- Dil yalnız yazılı formada mövcuddur.
- Dil cəmiyyətdə yaranır, inkişaf edir və cəmiyyətə xidmət edir.
- Dilin qrammatik quruluşu hər nəsildə tamamilə dəyişir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Dil cəmiyyətdə yaranır, inkişaf edir və cəmiyyətə xidmət edir.
Dil cəmiyyətlə birlikdə yaranır və onun üzvlərinə xidmət edir. Qalan fikirlər yanlışdır: dil irsən keçmir, ümumxalq xarakterlidir, şifahi formada da yaşayır, qrammatik quruluşu isə sabitdir.
Cəmiyyətdəki dəyişikliklər dilin hansı tərəfində daha tez əks olunur?
- səs sistemində
- lüğət tərkibində
- morfologiyada
- sintaksisdə
- qrammatik quruluşda
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B lüğət tərkibində
Yeni anlayışlar dərhal yeni sözlər tələb edir, köhnəlmiş anlayışların adları isə işlənmədən çıxır. Səs sistemi və qrammatik quruluş (morfologiya, sintaksis) çox yavaş dəyişir.
Hansı fikir nitqə aiddir?
- Bütün xalq üçün ümumi vahidlər sistemidir.
- Səs, söz və cümlə kimi vahidlərdən ibarət sistemdir.
- Qrammatik qaydaların məcmusudur.
- Nəsildən-nəslə ötürülən ümumxalq sərvətidir.
- Konkret insanın konkret şəraitdə dili işlətməsidir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E Konkret insanın konkret şəraitdə dili işlətməsidir.
Nitq dilin fərdi, konkret işlədilməsidir. A, B, C və D variantları dilin özünü, yəni ümumi vahidlər və qaydalar sistemini təsvir edir.
Tipik səhvlər
- Dili bioloji hadisə saymaq, guya o, irsən keçir. Dil yalnız cəmiyyətdə, ünsiyyət prosesində öyrənilir.
- Dil ilə nitqi qarışdırmaq: dil ümumidir, nitq isə fərdidir.
- Dilin bütün tərəflərinin eyni sürətlə dəyişdiyini düşünmək: lüğət tərkibi tez, qrammatik quruluş yavaş dəyişir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.