Yazı nə üçün yaranıb

Şifahi nitq səslərlə ifadə olunur və deyildiyi anda yox olur. Yazı isə nitqi qrafik işarələrlə qeyd edir: məlumat qorunub saxlanır, başqa yerə və başqa dövrə çatdırılır.

Yazıdan əvvəl insanlar yaddaşa kömək edən vasitələrdən istifadə edirdilər: çubuq üzərində çərtmələr, ipdə düyünlər. Bunlar hələ yazı deyildi, çünki dil vahidlərini bildirmirdi. Yazı tarixən üç əsas mərhələdən keçib: piktoqrafik → ideoqrafik → fonoqrafik.

Piktoqrafik yazı (şəkil yazısı)

Ən qədim yazı tipidir. Burada şəkil (piktoqram) konkret əşyanı və ya hadisəni təsvir edir: heyvan, ov səhnəsi, qayıq. Məlumatı anlamaq üçün dili bilmək lazım deyil, şəklə baxmaq kifayətdir.

Çatışmazlıqları:

mücərrəd anlayışları (sevinc, dostluq, ədalət) çəkmək çətindir;
zamanı, şəxsi, qrammatik formaları göstərmək mümkün olmur;
eyni şəkli müxtəlif adamlar müxtəlif cür başa düşə bilər.

Piktoqrafiya prinsipi bu gün də işlənir: yol nişanları, hava proqnozundakı günəş və bulud işarələri, telefon ekranındakı nişanlar piktoqramdır.

İdeoqrafik yazı

Zaman keçdikcə şəkillər sadələşib şərti işarələrə çevrildi. İdeoqrafik yazıda hər işarə (ideoqram, heroqlif) bütöv bir anlayışı, sözü bildirir, onun tələffüzünü yox. Nümunələr: qədim Misir heroqlifləri, şumerlərin mixi yazısı (ilk dövrlərdə) və bu gün də işlənən Çin heroqlifləri.

İdeoqrafik yazının əsas çətinliyi işarələrin çox olmasıdır: yazmaq üçün minlərlə işarə öyrənmək lazımdır.

Gündəlik həyatda da ideoqramlardan istifadə edirik: rəqəmlər (5, 7) və riyazi işarələr (+, =) hər dildə fərqli oxunur, amma eyni anlayışı bildirir.

Fonoqrafik (səs) yazısı

Fonoqrafik yazıda işarə anlayışı yox, səsi və ya səs birləşməsini bildirir. Onun iki növü var:

Heca yazısı: hər işarə bir hecanı bildirir. Məsələn, yapon dilindəki kana işarələri.
Hərf-səs (əlifba) yazısı: hər hərf, əsasən, bir səsi bildirir. Hərflərin sayı azdır, ona görə də bu yazını öyrənmək asandır.

İlk əlifba yazılarından biri Finikiya yazısıdır, orada yalnız samitlər yazılırdı. Yunanlar bu yazıya sait hərfləri də əlavə etdilər. Latın və kiril əlifbaları da hərf-səs yazısına aiddir.

Azərbaycan yazısı

Müasir Azərbaycan yazısı latın qrafikalı hərf-səs yazısıdır. Əlifbamızda 32 hərf var: 9 sait və 23 samit hərfi.

Azərbaycan dili uzun əsrlər ərəb əlifbası ilə yazılıb. Ərəb yazısında qısa saitlər adətən yazılmır, bu isə doqquz saiti olan dilimiz üçün əlverişli deyildi. 1929-cu ildən ərəb əlifbası latın qrafikalı əlifba ilə əvəz olundu, 1939-cu ildə kiril qrafikalı əlifba qəbul edildi, 1991-ci ildə isə latın qrafikalı əlifba bərpa olundu.

Yadda saxla

Yazı tipləri yaranma ardıcıllığı ilə: piktoqrafik → ideoqrafik → fonoqrafik.
Piktoqrafik yazıda şəkil konkret əşyanı və hadisəni təsvir edir.
İdeoqrafik yazıda işarə anlayışı (sözü) bildirir, səsi yox: Çin heroqlifləri, rəqəmlər.
Fonoqrafik yazıda işarə səsi bildirir; onun növləri heca yazısı və hərf-səs (əlifba) yazısıdır.
Müasir Azərbaycan yazısı latın qrafikalı hərf-səs yazısıdır: 32 hərf, onlardan 9-u sait, 23-ü samit hərfidir.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Nümunələrin hansı yazı tipinə aid olduğunu müəyyən edin: a) yol nişanında yeriyən adam şəkli; b) Çin heroqlifi; c) yapon kana işarəsi; ç) alma sözünün Azərbaycan hərfləri ilə yazılışı.
Həlli
a) Şəkil konkret əşyanı, yəni piyadanı təsvir edir. Bu, piktoqrafik prinsipdir.

b) Heroqlif səsi yox, bütöv sözü, anlayışı bildirir. Bu, ideoqrafik yazıdır.

c) Kana işarəsi bir hecanı bildirir. Bu, fonoqrafik yazının heca növüdür.

ç) alma sözündə hər hərf bir səsi bildirir: a-l-m-a. Bu, fonoqrafik yazının hərf-səs növüdür.
Misal 2
Niyə 7 işarəsi ideoqrafik işarə sayılır, yeddi sözü isə hərf-səs yazısının nümunəsidir?
Həlli
1. 7 işarəsi azərbaycanca yeddi, rusca семь, ingiliscə seven oxunur. İşarə səsləri yox, ümumi anlayışı, yəni miqdarı bildirir. Deməli, o, ideoqramdır.
2. yeddi sözü beş hərflə yazılıb: y-e-d-d-i. Hər hərf bir səsi bildirir, sözü anlamaq üçün isə Azərbaycan dilini bilmək lazımdır. Bu, hərf-səs yazısıdır.
Nəticə: ideoqram anlayışı, hərf isə səsi qeyd edir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Konkret əşya və hadisələrin şəkillərlə təsvir edildiyi ən qədim yazı tipi hansıdır?
1. ideoqrafik yazı
2. heca yazısı
3. piktoqrafik yazı
4. hərf-səs yazısı
5. fonoqrafik yazı
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C piktoqrafik yazı
Şəkillərlə konkret əşyanı təsvir edən yazı piktoqrafik yazıdır. İdeoqrafik yazıda işarə anlayışı bildirir, heca və hərf-səs yazılarında (fonoqrafik yazıda) isə səsi.
Hansı yazıda işarə səsi deyil, bütöv anlayışı bildirir?
1. latın əlifbası
2. kiril əlifbası
3. yapon heca işarələri
4. Çin heroqlifləri
5. müasir Azərbaycan əlifbası
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Çin heroqlifləri
Çin heroqlifləri ideoqrafik yazıdır: hər işarə sözü, anlayışı bildirir. Latın, kiril və Azərbaycan əlifbaları hərf-səs yazısı, yapon kana işarələri isə heca yazısıdır.
Yazı tipləri hansı sırada tarixi ardıcıllıqla verilmişdir?
1. ideoqrafik → piktoqrafik → fonoqrafik
2. fonoqrafik → ideoqrafik → piktoqrafik
3. piktoqrafik → fonoqrafik → ideoqrafik
4. ideoqrafik → fonoqrafik → piktoqrafik
5. piktoqrafik → ideoqrafik → fonoqrafik
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E piktoqrafik → ideoqrafik → fonoqrafik
Əvvəlcə şəkil yazısı (piktoqrafik) yaranıb, sonra şəkillər sadələşib anlayış işarələrinə (ideoqrafik) çevrilib, daha sonra işarələr səsləri bildirməyə başlayıb (fonoqrafik).

Tipik səhvlər

Piktoqrafik və ideoqrafik yazını qarışdırmaq. Piktoqram əşyanı təsvir edir, ideoqram isə şərti işarə ilə anlayışı bildirir.
Heca yazısını fonoqrafik yazıdan ayrı tip saymaq. Heca yazısı da, hərf-səs yazısı da fonoqrafik yazının növləridir.
Hərfi səslə eyniləşdirmək. Hərf yazıda görünən işarədir, səs isə deyilir və eşidilir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et