Üslub nədir

Üslub dil vasitələrinin (sözlərin, ifadələrin, cümlə quruluşunun) ünsiyyətin məqsədinə, şəraitinə və mövzusuna uyğun seçilməsi və işlədilməsidir. Məsələn, məktəb elanında Sabah dərslər keçirilməyəcək yazılır, dostlar arasında isə Sabah dərs yoxdur, əla! deyilir. Məna eynidir, üslub fərqlidir.

Dilin üslubi imkanları iki formada təzahür edir:

funksional üslub: cəmiyyətin müəyyən sahəsinə xidmət edən, ümumi xüsusiyyətləri olan nitq növü;
fərdi üslub: konkret şəxsin, ilk növbədə yazıçının və şairin, dil vasitələrini özünəməxsus şəkildə seçmə və işlətmə tərzi.

Funksional üslublar

Azərbaycan dilində beş funksional üslub var:

Bədii üslub: bədii əsərlərin (nəsr, şeir, dram) dili. Obrazlı və emosionaldır, sözlər tez-tez məcazi mənada işlənir, bədii təsvir və ifadə vasitələrindən (epitet, təşbeh, metafora) istifadə olunur.
Elmi üslub: dərslik, elmi məqalə və əsərlərin dili. Dəqiq və məntiqlidir, terminlərlə zəngindir, sözlər həqiqi mənada işlənir. Əsas məqsədi izah etmək, şərh etmək, nəticə çıxarmaqdır.
Publisistik üslub: qəzet, jurnal, televiziya və natiq çıxışlarının dili. İctimai-siyasi mövzulara həsr olunur, həm məlumat verir, həm də oxucunu və dinləyicini inandırmağa çalışır. Yazılı və şifahi formada olur.
Rəsmi-işgüzar üslub: sənədlərin dili, məsələn, qanun, əmr, ərizə, arayış, müqavilə, protokol. Dəqiqdir, emosiyasızdır, sabit qəliblərdən istifadə edir: Xahiş edirəm..., Əsas: ....
Məişət (danışıq) üslubu: gündəlik ünsiyyətin dili. Sərbəstdir, əsasən şifahidir; yarımçıq cümlələr, xitablar, nidalar, danışıq sözləri çox olur.

Fərdi üslub və fərdi nitq ünsürləri

Fərdi üslub hər bir yazıçının, şairin və ya natiqin özünəməxsus dil seçimidir: sevdiyi söz və ifadələr, cümlələrinin uzunluğu, obrazları, yumor və ya kədər çaları. Eyni mövzunu iki yazıçı tamamilə fərqli dillə təsvir edə bilər; təcrübəli oxucu mətni oxuyaraq onun müəllifini tanıyır.

Fərdi nitq ünsürləri bədii əsərdə ayrı-ayrı obrazların danışığını fərqləndirən xüsusiyyətlərdir:

obrazın təkrar etdiyi sevimli söz və ifadələr;
dialekt (şivə) və peşə sözləri;
müraciət formaları: ay bala, a kişi;
danışıq formaları: kitab-mitab, şəhər-məhər.

Yazıçı bu ünsürlərlə obrazın yaşını, peşəsini, xarakterini, haralı olduğunu göstərir: obraz danışdıqca oxucunun gözü qarşısında canlanır.

Funksional üslub ümumidir (məsələn, bütün ərizələr oxşar qəliblə yazılır), fərdi üslub isə konkret şəxsə məxsusdur və ən çox bədii ədəbiyyatda özünü göstərir.

Yadda saxla

Üslub dil vasitələrinin məqsəd və şəraitə görə seçilməsidir.
Dilin üslubi imkanları iki formada üzə çıxır: funksional və fərdi üslub.
Funksional üslublar beşdir: bədii, elmi, publisistik, rəsmi-işgüzar, məişət.
Elmi üslubda sözlər həqiqi mənada işlənir, bədii üslubda isə məcazi məna və obrazlılıq əsasdır.
Fərdi nitq ünsürləri obrazın danışığını fərqləndirən söz, ifadə, müraciət və danışıq formalarıdır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Mətnlərin üslubunu müəyyən edin və fikrinizi əsaslandırın.
1. Xəzər dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsidir. Onun suyu okean suyuna nisbətən az duzludur.
2. Səhər Xəzər mavi ipək kimi sakit uzanmışdı, sahilə çırpılan dalğalar sanki köhnə bir nağıl pıçıldayırdı.
Həlli
1. Fikir dəqiq və neytral verilir, emosiya yoxdur, sözlər həqiqi mənadadır, su hövzəsi coğrafi termindir. Mətnin məqsədi məlumat verməkdir, deməli, bu, elmi üslubdur.
2. mavi ipək kimi təşbehdir, dalğalar nağıl pıçıldayırdı ifadəsində dalğalara insan hərəkəti aid edilib (təşxis). Mətn emosional və obrazlıdır, deməli, bu, bədii üslubdur.
Nəticə: mövzu eyni olsa da (Xəzər), üslubu dil vasitələrinin seçimi müəyyən edir.
Misal 2
Obrazın danışığında hansı fərdi nitq ünsürləri var və onlar nəyə xidmət edir?

— Ay bala, a göz işığım, o şəhər-məhər nədir? Gəl kənddə qal, öz yurdunda, — deyə nənə yenə öz sözünü deyirdi.
Həlli
1. Ay bala, a göz işığım: xalq danışığına məxsus mehriban müraciət formaları. Onlar nənənin yaşını və qayğıkeş xarakterini göstərir.
2. şəhər-məhər: sözün ilk samitini m ilə əvəz edərək təkrarlanan danışıq forması (kitab-mitab kimi). O, obrazın şəhərə etinasız münasibətini bildirir.
3. Qısa sual və təşviq cümlələri canlı danışıq ahəngi yaradır.
Nəticə: bu ünsürlər nənəni öz dili ilə xarakterizə edir və onu oxucunun gözü qarşısında canlandırır. Fərdi nitq ünsürlərinin vəzifəsi də budur.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı funksional üslub növü deyil?
1. bədii
2. elmi
3. rəsmi-işgüzar
4. fərdi
5. publisistik
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D fərdi
Funksional üslublar beşdir: bədii, elmi, publisistik, rəsmi-işgüzar, məişət. Fərdi üslub funksional üslub deyil, dilin üslubi imkanlarının ayrıca təzahür formasıdır.
Ərizə, arayış, əmr və müqavilə hansı üslubda yazılır?
1. rəsmi-işgüzar
2. bədii
3. elmi
4. məişət
5. publisistik
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A rəsmi-işgüzar
Bunlar rəsmi sənədlərdir. Rəsmi-işgüzar üslub dəqiqliyi, emosiyasızlığı və sabit qəlibləri ilə seçilir.
Fotosintez yaşıl bitkilərdə işıq enerjisi hesabına karbon qazı və sudan üzvi maddələrin əmələ gəlməsi prosesidir. Bu cümlə hansı üsluba aiddir?
1. bədii
2. məişət
3. elmi
4. publisistik
5. rəsmi-işgüzar
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C elmi
Cümlə anlayışın tərifini verir, terminlərlə (fotosintez, üzvi maddə) zəngindir, sözlər həqiqi mənadadır və emosiya yoxdur. Bunlar elmi üslubun əlamətləridir.

Tipik səhvlər

Fərdi üslubu funksional üslublardan biri saymaq: funksional üslublar beşdir, fərdi üslub isə ayrıca təzahür formasıdır.
Üslubu mövzuya görə təyin etmək: Xəzər haqqında mətn həm elmi, həm bədii ola bilər, həlledici olan dil vasitələridir.
Publisistik üslubu yalnız yazılı hesab etmək: natiq çıxışı və televiziya reportajı onun şifahi formasıdır.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et